«Всесторонняя» работа Махмуда Замахшари как основа более поздних грамматических теорий

Аннотация

Despite the fact that there are many works on Arabic grammar, which are perfect and known for their content, the work of Zamakhshari “ل صفملا” is considered by his contemporaries "the best book on Arabic grammar"1. Another scientist compares it with “fine-grained durga”2. This work has great historical importance due to the laconic and clear interpretation. The issues raised in Zamakhshari's work testify to the development of Arabic linguistics at that time. In the play, we see the achievements of the 12th century through the coverage of grammatical issues. A “Mufassal” is an aggregated and refined review of research conducted prior to this work. When creating "Mufassal" Zamakhshari pursued not only a scientific goal, but also its convenience. This aspect allowed him to become one of the most famous works. Zamakhshari, as a linguist well versed in the theory of Arabic grammar, managed to compose the book in his own way. Keywords and expressions: Arabic linguistics, traditional direction, European direction, syntax, morphology, phonetics, phonology, syllable, method. Араб тилининг пайдо бўлиши борасида араблар уч турдаги факторни келтиришади. Биринчисига кўра, тил Аллоҳ томонидан инсонларга хабар берилган ва тушунтирилган; иккинчиси, инсонларнинг ўзаро келишувига асосан; учинчиси, Аллоҳ инсонларнинг кели- шиб олишларига етарли даражада хабар берган, қолгани эса инсонларнинг келишуви натижасида ҳосил бўлган. Араб грамматикасининг яратилишига оид фикрлар ҳам бир-бирига зид бўлиб, улар орасида тил нормалари юнон ёки ҳинд ёки автохтон тарзда келиб чиққан, деган қарашлар мавжуд. Фикримизча, араб грамматикасининг яратилишида бир-бирига зид бўлган бу уч фикр ҳам асослидир. Юнонлардан сўзларни уч туркумда ўрганиш, ҳиндлардан эса ўзлаштирилган сўзларни ўзак ундошларининг артикуляция уйғунлигига кўра араб морфонологиясида ифодалаш, шунингдек, “араблар ўз тилларининг грамматик системасини мустақил равишда ишлаб чиқиши” каби фикрлар муҳим аҳамиятга эга. Шуни таъкидлаш жоизки, араб тилшунослиги тизимининг тез суръатда ривож топиши феномен ҳодиса ҳисобланади. Албатта, бу жараёнда кўплаб араб бўлмаган халқлар уламо- лари иштирок этганлар. Мазкур жараённинг илк иштирокчилари форслар бўлган. Чунки юксак маданиятли ва илм соҳасида катта ютуқларга эга Эрон мамлакатига ислом динини тарқатиш мақсадида арабларнинг кириб келиши ва у ерда халифалигини ўрнатиш бу юрт олимларининг тажрибасидан фойдаланишга сабаб бўлди. Бундай олимлар сирасига, асли форс бўлган араб наҳвчиси Сибавайҳи киради. Бу даврда араб тилшунослик тизими яратилиб, грамматик асарларда қайд этилган эди. Кейинчалик араблар Мовароуннаҳр ҳудудини эгаллаб, ўз халифалигини ўрнатди. Аммо халифалик тугатилиб, араб тилининг мусулмон ўлкаларидаги ягоналиги заифлашган даврда ҳам мовароуннаҳрликлар ислом таълимотини ижобий қабул қилганлиги сабабли унинг ривожи учун бир қатор тадқиқотларни амалга оширдилар. Мовароуннаҳрда олиб борилган араб тилшунослигига оид тадқиқотлар ҳозирги кунгача етиб келган. Мовароуннаҳрда ўрта асрларда илмий асарларнинг яратилиши араб тилшунослиги ривожига яна бир муҳим туртки бўлди. Мазкур тадқиқотларнинг энг муҳим жиҳати араб грамматикасини ёритишда янги 1976 ,دادغب– .لصفملا حرش يف حاضیلاا .نامثع رمع وبا 1 2 Юшманов Н.В. Работы по общей фонетики, семитологии и арабской классической морфологии. – М.: Вост.лит. РАН, 1998. – 51 с. 126 SHA RQ MA SH’ A LI усулнинг яратилишидир. Шунингдек, араб тилшунослари яратган усуллар ўрганилиб, қайта ишланган ва таълимга мўлжалланган рисолалар тузиш каби ишлар ҳам араб тилшу- нослигининг ривожида муҳим ўринни эгаллайди. Мовароуннаҳрда XI-XIII асрларда араб грамматикаси бўйича олиб борилган тадқиқот- ларни ўрганиш давомида тилшунослар асосан уч хил усулда грамматикани баён этилганига гувоҳ бўлдик. Бу усуллар Замахшарий, Мутарризий ва Даририй асарларида тақдим этилган. Бу каби бир қатор мовароуннаҳр тилшунослари яратган асарлар ҳозирги кунга қадар таълим тизимида қўлланиб келинмоқда. Араб грамматикасига оид мукаммал асарларнинг кўп бўлишига қарамасдан, Замахша- рийнинг “Муфассал” асари ҳақида гап кетганда, у араб грамматикасига оид энг яхши китоб, деб таърифланган ва барча олий таълим муассасаларида ўқитилган. Мазкур асар назарий жиҳатдан мукаммал тарзда баён этилган бўлиб, таълим учун энг қулай китобдир. Шунинг билан бирга бу асар араб тилшунослигининг ўша даври учун ўта долзарб ҳисобланган. Чунки бу даврда араб тилининг ҳукмронлиги сусайиб бораётган эди. Бундай асарнинг яратилиши эса араб тилшунослигини янада ривожланишига туртки бўлди. Замахшарийнинг тадқиқоти унга қадар араб тилшунослари томонидан амалга оширилган тадқиқотларнинг умумий хулосаси сифатида бўлиб, янги усулда тақдим этилган ва араб тилшунослари томонидан катта эҳтиром билан қабул қилинган. Ундан кейин бу каби тадқиқот амалга оширилмаган. Замахшарий асарида ўз даврининг илмий талабларига асосланган холда араб тилини ўргатишнинг амалий эхтиёжига ҳам эътибор берган. Шу сабабли бу асар араб тилшунослиги ривожидаги катта ва муҳим тадқиқот ҳисобланади. Евр