К этимологическому анализу нумеративных лексем хинди

Аннотация

This article analyzes the etymology numerative lexemes of Hindi specific to Indo-aryan languages. All analyzed examples were studied such types as tadbhava, tatsama and vidshi, recognized in Indian linguistics and their specific semantic features were shown. Aspects of some numeratives equal to other numerative words have also been identified. It has been studied that lexemes belonging to most numeratives have other semantic properties in addition to their own meaning, i.e. they also have the phenomenon of homonymy. All the samples analyzed were found to belong to 3 groups, namely, weight, length, land area, and their specific expressions were studied. The etymological study of numerative lexemes revealed that only one group, the numerative words per unit length, existed in both tadbhava, tatsama, and videshi types. It has also been found that there are several forms of examples of some numeratives and that there are differences in their application. In particular, it is emphasized that many numerative words belonging to the tatsama and tadbhava types were widely used in ancient times and are still widely used today. Different aspects of the use of lexemes specific to some numeratives are also shown. Keywords and expressions: numerative, tadbhava, tatsama, videshi, cardinal numbers, units of measurement, lexeme, lexical unit, morphology, etymology. Кириш: Нумеративларнинг ўзига хос лингвистик жиҳатларини тадқиқ этиш тилшу- носликнинг долзарб масалаларидан бири ҳисобланади. Нумеративларга оид тадқиқот ишлари 116 SHA RQ MA SH’ A LI мавжудлигига қарамасдан, уларнинг туб моҳиятлари ҳали етарлича очиб берилмаган. Тил- шунослик фанининг ҳозирги даврида тилларни структурал-типологик жиҳатдан қиёслашга катта эътибор берилиши билан бир қаторда турли системага мансуб бўлган тиллардаги нумеративларга хос лексик бирликларнинг ўзига хос ифодаланиш жиҳатлари ҳам кенг ўрганилмоқда. Нумеративларга хос сўзлар барча тилларда мавжуд бўлиб, улар ўзига хос лингвистик хусусиятларга эга. Ушбу сўзлар доирасидаги йирик тадқиқот ишлари барча тилларда ҳам атрофлича ишланмаган. Мазкур мақолада ҳинд-орий тиллари гуруҳига хос ҳиндий тилидаги нумератив сўзлар кенг ўрганилади. Уларнинг этимологик таҳлили амалга оширилади. Таъкидлаш жоизки, ҳар бир тилнинг саноқ тизимида нумеративларга хос сўзларнинг аҳамияти каттадир. Нумеративлар одатда саноқ сонлар билан қўлланилади. Лекин, шу билан биргаликда кўпгина тилларда бундай сўзларнинг қадимдан қўлланилиб келинаётган архаик шакллари ҳам мавжуд. Айнан шундай шакллар ҳиндий тили лексикасида ҳам мавжуд бўлиб, уларнинг ўзига хос жиҳатлари ҳам мақолада ўрганилади. Баъзи манбаларда нумеративлар ҳисоб сўзлари ёки ўлчов сўзлари каби муқобил вариантларда ҳам берилади. Саноқ сон билан бирга ишлатилиб, предметнинг миқдорий ўлчовини муайянлаштирадиган сўзларга – ўлчов (ҳисоб) сўзлари дейилади 1 . Мазкур мақолада айнан нумератив терминини қўллаш мақсадга мувофиқ деб топилди. Мақсад ва вазифалар: Мазкур мақолада ҳинд-орий тиллaри гуруҳига оид ҳиндий тилидaги нумеративларга оид лексик бирликлар этимологик жиҳaтдaн тaҳлил қилиниши мақсад қилиб олинган. Ушбу мақсадга эришиш учун ҳиндий тилидаги нумеративларга оид лексемаларни тўплаш, уларни турли хил тип ва гуруҳларга тақсимлаш каби вазифаларни амалга ошириш назарда тутилган. Усуллар: Тўпланган мисолларнинг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиқиб, улар тарихий, тавсифий, компонент ҳамда статистик методлар асосида таҳлил қилинди. Натижалар ва мулоҳазалар: Кўпгина илмий асарларда қайд этилишича, предметнинг сонига кўра белгисини ифодалаб келадиган саноқ сонлар баъзи вақтларда предметларнинг ҳисобини кўрсатувчи сўзлар – нумеративлар билан бирга қўлланилади. Бу сўзлар асосан саналаётган конкрет предметни кўрсатмай, ўша предметни ҳисоблашда унинг қайси кате- горияга, гуруҳга оид эканлигини аниқлаш учун ишлатилади. Бу сўзлар саноқ сон билан саналадиган предметни ифодаловчи сўз орасида келиб, уларнинг оғирлигига, узунлигига, ҳажмига, жойлашиш ўрнига ва бошқа шунга ўхшаш хусусиятларига кўра ўлчовини билдиради2. Ҳозирги адабий ҳиндий тили лексикасида ҳам кўплаб нумератив сўзлар мавжуд бўлиб, уларнинг ўзига хос ифодаланиш жиҳатлари мавжуд. Мазкур мақолада ҳиндий тилида кенг қўлланиладиган нумеративларга оид лексемалар атрофлича ўрганилиши натижасида, барча нумератив сўзлар этимологиясигa кўрa учта катта типга оид деб топилди: 1) тадбҳава3 гуруҳига хос бўлган, яъни морфонологик ҳодисa туфaйли 1 Ҳожиев А. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. -Т.: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2002. –Б.138. [Hojiev A. Annotated Dictionary of Linguistic Terms. –Tashkent, State Scientific Publishing House "National Encyclopedia of Uzbekistan", 2002. –P.138.] 2 Ўзбек тили грамматикаси. Т I. Морфология. -Т:. Фан, 1975. –Б.313. [The grammar of Uzbek Language. V I. –Tashkent, Publishing House "Science", 1975. –P.313.] 3 भोलानाथ वतिािी। वहन्िी भाषा का संविप्त इवतहास। - विल्ली, ज्ञान भािती, 1981. –पष्ठृ 168. [Bolaanaath Tivaarii. Hindi Bhaashaa kaa sankshipt itihaas.