Общее и различие подходов к теории сновидения.

Аннотация

The present article discusses the formation of models and the practical significance of Arabic verse using `arūḍ meters. This article analyzes the peculiar way Maḥmūd al-Zamakhsharī’s work (1075-1144) Al- Qistās al-Mustakīm fi ‘Ilm al-‘Arūd analyzes meter for the first time. Phrased as feet, the eight original feet are classified and divided into two groups in the work Al-Qistās. Zamakhsharī made branches of feet from each of these origins without dividing the changes of the feet on ziha:f and ‘illa. This occurs as a result of losing one consonant, or juzv, from the foot structure or the dropping and the adding of a consonant or juzv in the composition of the foot, as well as elision of the unvowelled consonants or dropping the sâkin from the composition of the foot. Each of these changes are classified, and the formation of the feet, the process of branching out of the 8 original feet formed into a total of 71 feet is clearly described in the period treatise. In addition, this paper provides a comparative analysis of the commonality and differences in the composition of the formation of the feet in the works of scientists living in Mā warā’ al-nahr: Abu Abdullаh al-Khwarizmī (d. 997), Abu Nasr ibn Hammād Jawharī (940-1007), Abu Hafs Nasafī (1068-1142) and Yūsuf al-Sakkākī (1160-1229). As a result, Abu Abdullаh al-Khwarizmī and Abu Hafs Nasafī analyze 8 feet, Yūsuf al-Sakkākī 10 feet, and Abu Nasr Jawharī 7 feet. However, the changes in the feet are divided into ziha:f and ‘illa in all of these works. The conclusion states that the study in the established order of the origin feet by the classification given by Maḥmūd al-Zamakhsharī and each of their branches of feet will make it possible to accurately and easily determine the meter of bytes in the `arūḍ system. Keywords and expressions: Feet, metre, afail and tafail, verse, “al-Kistas”, ziha:f, ‘illa, makbud, mahzuf, matvy, ahram, abtar, ahrab, maktu, mankus. 24 SHA RQ MA SH’ A LI Араб шеършунослиги ривожида хизматлари беқиёс бўлган мовароуннаҳрлик олимлар араб арузининг ёзма матнини яратишда фаол иштирок этишган, аруз илми асосларига бағишлаб қимматли асарлар битишган. Мовароуннаҳрда яратилган аруз илмига оид ман- баларни тадқиқ этишда Маҳмуд Замахшарийнинг «Аl-Qisṭās al-mustaqīm fī ʿilm al-ʿarūḍ» ва Абу Ҳафс Насафийнинг «Muxtaṣar al-‘arūḍ ‘alā al-uṣūl al-ma‘rūḍ» рисолалари муҳим аҳамият касб этади. Ўрта аср аруз илмига доир рисолаларнинг аксарияти арузнинг энг кичик бўлаклари бўлган сокин (ҳаракатсиз) ва мутаҳаррик (ҳаракатли) ҳарфлар таърифидан бошланади. Замахшарий ва Насафийнинг арузга доир асарлари эса аруз тизимидаги энг кичик ритмик бирликлар, яъни жузвлар1 таснифидан бошланади. Насафий шеър сабаб2, ватад3 ва фосила4 каби жузвлар асосида таркиб топиши, уларнинг ҳар бири ўз навбатида, иккига бўлинишини таъкидлаб, ҳар бирига мисоллар келтиради: сабаби хафиф – « ْ نع», сабаби сақил – « ْ مب» ; ватади мажмуъ – «ىضق », ватади мафруқ – «لاق»; фосилаи суғро – « ْ تبه ْ ذ» фосилаи кубро - «تبه ْ ذ«. Насафий шеърда тўрттадан ортиқ кетма-кет келувчи мутаҳаррик ҳарфли сўз бўлмаслиги ҳамда иккита сокин ҳарф кетма-кет келолмаслигини таъкидлайди; шеър тақтиъида ёзув эмас, талаффуз рукнга монанд бўлак эътиборли экани тўғрисида мулоҳазаларини билдиради. Замахшарий эса шеър вазнлари икки рукнга асослангани, бири сабаб иккинчиси ватад эканлигини айтади ва уларга вазнларнинг ўзидан мисол келтиради: сабаби хафиф учун ن ُلوُع ف даги ن ُل, сабаби сақил учун ن ُت لع افمُ даги ل ع ; ватади мажмуъ учун ن ُلعِ اف даги ن ُلعِ , ватади мафруқ учун تُ لاوُعف م даги تُ لا. Анъанавий арузшуносликда мавжуд фосилани эса алоҳида таснифлайди. Муаллиф фосилани жузв сифатида эътиборга молик эмас ва у сабаб ва ватадлардан ташкил топган деб ҳисоблайди. Ушбу фикрини асослаган ҳолда фосиланинг икки турини келтиради: 1. Фосилаи суғро (ىر غصُّ لا ةلصافلا) – бир оғир ва бир енгил сабабнинг йиғиндисидан иборат. Масалан, ن ُلعِ افتمُ даги اف تمُ . 2. Фосилаи кубро (ىربكلا ةلصافلا) – бир оғир сабаб ва бир йиғилган ватадга тенг. Масалан, ن ُت ل ع ف. Фосиланинг бу турини баъзилар ةلضافلا (фодила) деб ҳам атайдилар. Фосилага бўлган муносабат кейинчалик Юсуф Саккокийнинг «مولعلا حاتفم» («Илмлар калити») 5 , Насириддин Тусийнинг «راعشلاا رایعم» («Шеърлар меъёри»), Заҳириддин Бобурнинг «ىس هلاسر ضورع» («Аруз рисоласи») асарида ҳам кузатилади6. Бу уч бир-бирига ўхшамас жузвлар (сабаб, ватад, фосила)нинг қўшилишидан арузшунослар шеърнинг вазнини ўлчаш учун шундай ўлчовлар ҳосил қилишганки, улар ва уларнинг турланишидан чиққан ўлчовлар ҳамма вазнларни ҳосил қилишга ва шеърда қўлланиладиган вазнларни тайинлашга имкон туғдиради. 1 Жузв –وزج (луғ.м: бўлак, қисм) мутаҳаррик ва сокин ҳарфларнинг муайян тартибда бирикувидан ҳосил бўлувчи бўлак. 2 Сабаб – ب بس (луғ.м: арқон) мақтаъ таркибида ҳаракатланганлиги ёки сукунланганлигидан қатъий назар, иккита ҳарф иштирок этган бўлакдир. 3 Ватад – دتو (луғ.м: қозиқ) уч ҳарфдан иборат бўлак. 4 Фосила – ( ةلصافلا– луғ.м: палос, оралиқ) тўрт ёки беш ҳаракатли, охири ҳар