Стилистика политической, официально-дипломатической речи

Аннотация

The history of official diplomatic speech is inextricably linked with the formation and development of Turkic official styles, with the development of the country's legislative bodies, the formation and diplomatic relations of Turkic peoples. These documents serve as important sources in the study of the political, official- diplomatic style and its features that took place at different stages of the history of the language; reflects the linguistic, ethical, aesthetic and international diplomatic aspects of the official life of peoples. An important sign is that in local and official diplomatic letters the ruling speech appears in a certain way, which is based on written official documents, in decrees of the rulers. The political, official and diplomatic speech of the rulers of the Golden Horde and the Timurid sultans are reflected in epigraphic texts, legal documents and in decrees of rulers. All legal documents and letters were written by order of the khans and sultans. Of course, the documents were written from the mouths of khans and sultans, and then copied by skillful calligraphers and masters. These words were addressed to their people, state institutions, and also political, official-diplomatic persons. They are important antiquities. One of the most important aspects is that the speech in them is monologous and depends on one person, that is, on the ruler. Keywords and expressions: speech, political speech, official diplomatic speech; stylistics of the text, decrees of rulers, Turkic historical documents. Сиёсий, расмий-дипломатик нутқ деганда хоқонлар, хонлар, султонлар, давлат арбобларининг эл-улусга қарата айтган сўзлари, расмий мурожаати, ёрлиғи, ҳукумат идораларига кўрсатмалари, турли юрт эгалари билан ўзаро ёзма мулоқоти англашилади. Юрт, улус эгасининг сиёсий, расмий нутқи икки турли бўлади. Биринчиси, оғзаки нутқ – хон ва султонларнинг оғзаки буйруқ ва кўрсатмалари, кишилар билан бўлган расмий мулоқоти. Ёзма манбаларда бунга мисоллар кўп. Жумладан, араб сайёҳи ва тарихчиси Ибн Баттута ўз «Саёҳатнома»сида Мовароуннаҳр султони Алоуддин Тармаширин билан бўлган тасодифий учрашуви тўғрисида ҳикоя қила туриб, шундай ёзади: «Мен у ерда ўрду деб аталадиган қароргоҳда бир неча кун туриб қолдим. Бир куни одатдагидек масжидга кириб бомдод намозини ўқидим. Намоз тугагач, кимдир менга султон ҳам шу масжидда эканлигини айтди. Мен ўрнимдан туриб, унга салом бериш учун яқинига бордим. Шайх Ҳасан ва фақиҳ Ҳисомуддин ал-Ёғий султонга менинг тўғримда, бу ерга бир неча кун муқаддам келганлигим ҳақида сўзлаб беришди. Султон менга туркий тилда мурожаат қилди: Xušmïsan, yaxšïmïsan? Qutluγ olsun» (Ибн Баттута 2012,370–371). Келтирилган ушбу ҳикоядаги Тармаширин сўзлари хон нутқига мисол бўла олади. Тасодифий учрашувдаги хоннинг сўрашуви расмий этикетни белгилайди; хонларнинг оғзаки нутқида ҳам бунга катта эътибор қаратилган. Хон мусофирга «сенлаб» мурожаат қилмоқда. Унинг билан биринчи учрашуви бўлгани учун ундан ҳол-аҳвол сўралди (xušmïsan, yaxšïmï- san?); шунинг билан бирга, қадамининг қутлуғ бўлиши тиланмакда (qutluγ olsun). Яна бир қирраси, расмий-дипломатик мактубларда адресатга salām деб мурожаат қилиш кейинги ҳодиса, у арабчадан ўзлашган. Тармашириннинг нутқида берилгани эса сўрашувнинг асл туркий кўринишидир. Бу нарса ҳозир ҳам бор: сўрашганда, салом-аликдан кейин ёши улуғлар, ҳурматли кишилардан яхшимисиз? эсон-омонмисиз? (ёки кичиклар, яқинлардан: яхшимисан? эсон- омонмисан?) деб ҳол-аҳвол сўраймиз. Ҳозирги ўзбек тилида сизлаб гапирди деган сўзимиз бор, бу катта ёшлиларга ёки ҳурматли кишиларга, ўзгаларга бўлган ҳурматни англатади. Бунинг тескариси – сенлаб га- пирди; кичикларга мурожаатни ёки, ўрни билан, ўзини улуғ тутиш, менсимасликни англата- ди. Тил тарихида бу категория senlädi билан sizlädi сўзларида ифода этилган. Биринчиси, ўзидан кичикларга мурожаатни, яқинликни ёки тингловчини ўзидан кичик олишни; 51 S H ARQ M AS H ’ AL I иккинчиси эса тингловчини ҳурматлаш, улуғлашни билдирган. Ушбу нутқий категорияни Маҳмуд Кошғарий яхши ёритиб берган. Жумладан, у senlädi феълининг маъноси тўғрисида ёзади: «ol anï senlädi – у уни сенлади. Бу (сўз) sen демакдир. Улуғлаш (ҳурматлаш)ни англа- тиш учун sizlädi дейилади. Бу siz демакдир. Бу хоқонлар билан сўзлашилганда қўллани- ладиган сўз ўрнида келади» (ДЛТ,424). Умуман, ўтмишда ҳам ҳурматни билдириш учун кўплик шаклидан фойдаланилган. Siz деб расмий муомалада, Кошғарий таъкидлаганидек, хон ва султонларга, ҳурматли киши- ларга, sen деб эса ўзидан кичикларга, яқинлар, туғишганларга, расмий мурожаатда мансаб ва лавозими қуйи турувчиларга айтилади. Ўтмишда ҳукмдорлар муомаласида ўзгаларга ҳурмат изга қўйилган. Бу нарса бадиий адабиётда ҳам кўзга ташланади. Шу ўринда буддизм давридан қолган «Оға-ини тигинлар қиссаси»дан ўрнак келтирамиз (мисол Gabain 1950,283–285 дан олинди). Қиссада кичик тигин (шаҳзода) отаси хондан уни денгиз сафарига, мўъжизали жавоҳирни топиб келтириш учун юборишини сўраб ёлворади. Хон бунга иложсиз кўниб, элга ёрлиқ берди. Қиссада хоннинг улу