Драматургия Халдуна Танера

Аннотация

This article is devoted to the study of the plays of Haldun Taner, one of the most prominent representatives of the twentieth century Turkish drama. The writer, who conducted research in the fields of literature, journalism, the history of art and theater in Turkey, Germany and Austria, left a very rich literary heritage and made a big turn in Turkish drama. He is a playwright who, under the influence of the famous German playwright Bertold Brecht, introduced the concept of “epic theater” into Turkish drama and became famous for his plays in this genre. Khaldun Taner, a talented writer who has managed to combine Turkish national traditional theater and Western theater in his works, is a writer who introduced Turkish drama to the world. In particular, the modern Turkish drama “The Ballad of Ali from Keshan” is a play that has been staged in about twenty countries around the world, and 1425 times in Turkey. The stage works of Khaldun Taner, who received several international awards for his dramas, were hardly studied by Uzbek literary scholars and were not translated into Uzbek. Only a few author's stories were translated by the literary critic P.U. Kenzhaeva. In light of the foregoing, the author set himself the goal of studying the dramas of Haldun Taner. Keywords and expressions: Turkish drama, genre, “epic theater”, plot, cabaret theater. Кириш. Турк драматургиясининг Туркияда Республика эълон қилингандан то ҳозирги кунгача бўлган даври Жумҳурият даври турк драматургияси номи билан аталади. Бу давр- нинг ўзига хос хусусияти театр биноларининг қурилиши ҳамда ғарб театр анъаналарининг турк адабиётига кириб келиши ҳисобланади. Бу давр драматургиясида Рашод Нури Гунтекин, Аҳмед Қутси Тежер, Нажип Фозил Кисакурек, Ўрхон Камол, Ўқтой Рифат, Азиз Несин, Тариқ Буғра, Яшар Камол, Ҳалдун Танер сингари ёрқин сиймолар баракали ижод қилдилар. Улар ўзининг йирик драмалари билан турк драматургиясининг ривожига улкан ҳисса қўшдилар. 1960-1980 йилларда турк театрига ғарб театри, хусусан, машҳур немис драматурги Бертольд Брехт таъсири остида “эпик театр” тушунчаси кириб келди. Брехтча “эпик театр”- нинг муҳим жиҳати–бу томошабиннинг ҳис-туйғусига эмас, ақл-идрокига асосланишидир. “Драма театри”нинг шоҳона асарлари томошабинни “саҳна воқеаларига ишонтириш орқали” уни шу воқеаларнинг иштирокчисига айлантириб келган бўлса, эпик театр асарлари эса масофани сақлаш, нуқтаи назарларни таққослаш, таҳлил этиш асосига қурилган.1 Бу даврда эпик ва анъанавий театрларнинг очиқ кўриниши, эпизодик тузилиши, ва ташвиқий мазмуни жиҳатидан ўзаро фарқидан фойдаланиб, кўп сонли томошабинларга ҳам таниш, ҳам янгилик бўлган ҳақиқатларни акс эттирувчи спектакллар ёзилган. Дунёга синфий нуқтаи назар билан боқувчи ва капитализм тузумининг инқилоби учун театрдан фойдаланган Брехт мустамлака тузумини, пул ислоҳотини, шунингдек, кичик буржуа идеологиясини ҳам дидактик, ҳам 1Хорижий театр тарихи 2. Қайта ишловчи ва таржимон С.Турсунбоев. Абу Али ибн Сино номидаги тиббиёт нашриёти, Т-1999.-Б.162. 44 S H ARQ M AS H ’ AL I мусиқали спектакллари орқали танқид остига олади. Ишчи синф вакилларини ёқлаган, театрни инқилобнинг муҳим қуролларидан бири деб билган Брехтнинг таъсири турк театрида узоқ вақтгача сақланиб қолади. Васиф Ўнгўреннинг “Осиё қандай қутқарилади?” (1969), “Спектакл қандай ижро этилади?” ва “Бой ошхонаси” номли асарларидан кейин бу жанрнинг энг машҳур намояндаси Ҳалдун Танер бўлди. Юқорида санаб ўтилган дастлабки спектакллар анъанавий мумтоз театр усулида бўлиб, уларда сабаб-оқибат муносабати кўзда тутилади. Ҳалдун Танернинг асарлари “Кешанлик Али достони”дан бошлаб ташвиқот мазмунини касб эта бошлади1. Мақсад ва вазифалар. Мақоланинг мақсади, Ҳалдун Танер ижодининг ўзига хос хусусиятлари ҳамда драматургиясини илмий асослашдан иборатдир. Ҳалдун Танер драматургиясининг шаклланиш омилларини белгилаш ва ёзувчи ижодий маҳоратини ўрганиш мақоланинг асосий вазифаси ҳисобланади. Тадқиқот усули: Мақолада адабий-эстетик, психологик таҳлил методларидан фойдаланилган. Эришилган натижалар. Ҳалдун Танернинг турк адабиётида моҳир ёзувчи ва драматург сифатида қабул этилишида чиройли тилнинг, янги ва нодир тасвирланган мавзуларнинг, асарларидаги яхши қурилиш ва қайта ишлаш шакли билан бир қаторда ёзувчининг маънавий мушоҳадаси муҳим ўрин тутади. Ҳалдун Танер драмаларида турк инсонини ҳар томонлама ёритишга ҳаракат қилади, инсонга ва инсониятга бўлган чуқур севгисини ифодалайди. Жамият, табиат ва ўз ички оламида ўралашиб қолган инсон фожеасини кўрсатиб беради. Тез ўзгарувчан ва шахс сифатида шаклланаётган характерлар, кекса инсонлар, аёллар, алданган эркаклар, кичик инсонлар, турли касб вакиллари... асарларининг типик характерларидир. Ҳалдун Танернинг ижоддаги ютуғи ғайритабиий вазиятларни, воқеаларни ва инсонларни тасвирлашда эмас, балки кичик инсонлар ҳаётини акс эттиришдадир. У ҳикоя қилмоқчи бўлган мавзуни инсонга аҳамият қаратмагандек ҳолатда ҳикоя жараёнида шундай ўзгариш ясайдики, худди китобхон ёзувчи шахсиятини унутиб воқеалар ичига шўнғиб кетади.