Цифровизация деятельности судов – помогает улучшить позиции Узбекистана в международных рейтингах

Аннотация

s. The author describes the process of introducing information technologies in courts, stages of electronic document management system, creation of judicial information systems, reforms carried out in courts on providing services to citizens through websites. It is also stated that introduction of new type of interactive judicial services in courts will reduce bureaucratic red tape and further increase the efficiency of execution of court decisions. In its turn, practical examples of how the widespread introduction of modern information and communication technologies to the activity of courts has a positive effect on position of Uzbekistan in international rankings are given, and proposals for improving the field are put forward. Keywords: judicial power, digital space, fintech, legal technologies , e-justice system, digitalization. 132 Суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятида рақамлаштириш Янги мингйилликнинг бошида жаҳон ҳамжамияти саноат инқилобининг янги даврига, яъни «рақамли давр»га кирди. Рақамлаштириш жараёни ҳуқуқий муносабатлар субъектларининг ўзаро мулоқотлари усулларини кескин ўзгартирди. Рақамли технологиялар – “рақамли макон”, “финтеч”, “легалтеч” янги воқеликни яратишга ёрдам бермоқда. Рақамли технологиялар ҳаётимизнинг барча жабҳаларида бўлгани каби судлар фаолиятига ҳам кириб борди. Ушбу жараёнлар, аввало норматив-ҳуқуқий базанинг шакллантирилиши билан бевосита боғлиқ. Хусусан, Президентимизнинг 2017 йил 30 августдаги ПҚ–3250-сон қарори билан тасдиқланган 2017-2020 йилларда “Судлар фаолиятига замонавий ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш” дастурининг ижроси доирасида судларга масофадан туриб мурожаат қилиш, суд мажлисларида видеоконференция алоқа тизимидан фойдаланиб иштирок этиш, судьялар ўртасида ишларни автоматик тарзда тақсимлаш, суд қарорларини Интернет тармоғида эълон қилиш, ижро ҳужжатларини электрон шаклда мажбурий ижрога юбориш тизимлари жорий этилганлиги ўзининг ижобий самарасини бера бошлади. Соҳада бошланган ишларнинг мантиқий давоми сифатида 2020 йилда давлатимиз раҳбарининг “Суд ҳокимияти органлари фаолиятини рақамлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори қабул қилинди. Ушбу қарор амалиётга жорий этилиши натижасида судлардаги кўплаб муаммолар ўз ечимини топмоқда. Хусусан, 2021 йил 1 октябрдан бошлаб, барча иштирокчиларни суд мажлисларининг вақти ва жойи ҳақида “СМС” хабар орқали бепул хабардор қилиниши процесс иштирокчиларини белгиланган вақтда суд мажлисларида қатнашишига ва одил судловнинг амалга оширишдаги самарадорликка эришишда шаклан кичик, моҳиятан улкан қадам бўлди. Албатта, суд тизимидаги ушбу ислоҳотлар электрон ҳукумат ривожига ўзининг ижобий таъсирини кўрсатмасдан қолмайди. Агар БМТнинг электрон ҳукуматни ривожлантириш даражаси (ЭГДИ) юзасидан 2014 йил якунлари бўйича рейтингида Ўзбекистон 0,4695 кўрсаткич билан 193 давлат орасида 100-ўринни эгаллаган бўлса[1], 2020 йилда бу кўрсаткич 0,6665 (87-ўрин)ни ташкил қилган[2]. ЭГДИ учта кичик индексдан иборат бўлиб, улар: онлайн хизматлар индекси, телекоммуникация инфратузилмаси индекси ва инсон капитали индексидир. Ўзбекистонда бу кўрсаткичлар 2020 йилда мос равишда 0,47, 0,74 ва 0,78 ни ташкил этган. Ушбу рейтингнинг дунё миқёсидаги етакчиси Дания (0,97) бўлса, Осиё мамлакатлари орасида Жанубий Корея (0,95), Марказий Осиё минтақасида эса Қозоғистон (0,83) яққол пешқадамдир. Яна бир нуфузли рейтинглардан бири Бертелсманн Стифтунг трансформация индексининг (Германия) 2022 йилги ҳисоботида суд мустақиллиги субиндикатори бўйича Ўзбекистон Республикасининг 133 Суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятида рақамлаштириш натижаси 10 баллик тизимда 4 баллга баҳоланган. Ушбу индекснинг 2020 йилги натижаларида ушбу кўрсаткич 3 баллни, 2018 йилда эса 2 баллни ташкил этган эди[3]. Ушбу кўрсаткич қўшни давлатлардан Қозоғистонда 4 балл[4], Қирғизистонда 3 балл[5], Туркманистон ва Тожикистонда 2 баллни[6][7] ташкил этади. Судларда иш юритувининг рақамлаштирилиши суд ҳокимиятининг бошқа давлат органларидан мустақил бўлишига бевосита таъсир қилади. Суд қарорларининг мунтазам равишда public.sud.uz портали орқали эълон қилиб борилиши, (https://public.sud.uz/#!/sign/view) суд мажлисларининг томонларнинг розилигига кўра онлайн трансляция қилиниши, келиб тушган даъво аризаларини электрон тартибда рўйхатдан ўтказиш ва процессуал муддатларга риоя қилиниши устидан онлайн мониторинг қилиш имкониятини берувчи электрон база ишга туширилганлиги Бертелсманн Стифтунг трансформация индексида Ўзбекистоннинг ўрни юқорилашида ижобий таъсир кўрсатмоқда. Шундай бўлса-да, мазкур индекснинг ҳамда Иқтисодий эркинлик индексининг (Economic Freedom Index) 2022 йилги ҳисоботларида Ўзбекистон суд тизими ижро ҳокимияти таъсиридан тўлиқ мустақил эмас, дея баҳо берилганлиги[8] соҳани танқидий кўриб чиқишни тақазо этади. “Транспаренсй Интернатионал” ташкилотининг “Глобал коррупция барометри” (Global Corruption Barometer) сўрови асосида давлатларда коррупцияни тийиб туриш индикатори шакллантирилади. Унда судларда пора бериш даврийлиги