Сущность и социальная польза института соглашения о признании вины в уголовном процессе

Аннотация

The article analyzes the essence and social benefits of introducing the institution of plea agreement into criminal process, the features of application of this institution, explores the main provisions of law regarding plea agreements, important aspects of plea agreement procedure, the advantages and disadvantages of this institution. The role of the court in concluding plea agreement, the differences between such concepts as “plea agreement”, “cooperation agreement” and “abbreviated forms of litigation”, as well as their essence are highlighted. In addition, the views of scientists on appointment and main functions of institution of admission of guilt are studied, the authorʻs conclusions and conclusions are presented. Keywords: guilt, plea guilt, plea bargain agreement, evidence, assistance in detection of crime, benefits in criminal process, mitigating circumstances of situation. Кириш. Айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув – гумон қилинувчи (айбланувчи)нинг жиноий қилмиши учун жазони сезиларли даражада камайтириш эвазига мазкур жиноятни тезкор тергов қилинишига 113 Суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятида рақамлаштириш кўмаклашишдан иборат ихтиёрий мажбуриятига асосланган ярашув (муроса) битимларидан бири ҳисобланади. Сўнгги пайтларда ярашув тартиботлари негизидаги шартномавий муносабатлар миллий жиноят процессига тобора кучли таъсир ўтказиб бормоқда. Ўзбекистон Жиноят кодексида айбдор ўз қилмишига амалда пушаймон бўлганлиги ҳамда 2001 йилда жорий этилган жабрланувчи билан ярашилганлиги муносабати билан жиноий жавобгарликдан озод қилиш каби нормалар мавжудлиги қонун чиқарувчи жиноий-ҳуқуқий низоларни ҳал қилишнинг муроса (келишув) усулларини ишлаб чиқишга қаратилган жиноий сиёсат тизимини барпо этиш йўлидан изчиллик билан одимлаб кетаётганидан дарак беради. Келишув жиноятчиликка қарши курашда бутун дунёда урф бўлаётган [1] жиноятчи ва жабрланувчи, жамият ўртасида муроса йўлини топиш концепциясида асосий ўрин эгаллайди. Х.Д.Аликперов, M.A.Зейналовлар илгари сурган ғояга кўра, жиноятчиликка қарши курашишда муросага келиш тушунчаси остида, қонун чиқарувчининг айрим фуқароларни жиноятга қарши курашда фаол иштирок этишга қизиқтириш, бошқаларни эса – жиноят содир этишдан ихтиёрий воз кечишга, жиноят содир этишга улгурганни эса – жиноий судлов органлари билан уларни жиноий жавобгарликдан озод қилиш ёки жазони белгиланган тартибда ва миқдорда қисқартириш эвазига ҳамкорлик қилишга ундаш тушунилиши керак [2, 46-б]. ЖПКнинг 621-бобида назарда тутилган тартибот – бу гумон қилинувчи ва айбланувчиларни тергов органлари билан ҳамкорликка жалб этиш орқали жиноятларни фош этиш ва тергов қилишнинг энг тезкор усулларидан биридир. Бундай механизм жиноят одил судловининг бутун тарихи давомида амалиётда мавжуд бўлган, бироқ унинг Ўзбекистонда жиноят-процессуал қонунчилик тартибида мустаҳкамланиши фақат 2021 йилда амалга оширилди. Келишув институтини қўллаш ёрдамида турли тоифадаги кўплаб жиноятларни очиш мумкин. Қонунда қайд этилишича, агар шахс бир нечта жиноят содир этиб, улардан камида биттаси ЖПКнинг 5861-моддасида назарда тутилган жиноятлар тоифасига мос келмаса, яъни ўта оғир жиноят туркумига кирса, келишувни тузиш мумкин бўлмайди. Тадқиқотнинг мақсади. Мазкур жиноят-процессуал институтни ўрганишдан асосий мақсад унинг жорий этилишида қонун чиқарувчи томонидан кўзланган ижтимоий-сиёсий ва процессуал-ҳуқуқий мақсадларни аниқлаш, унинг асосий фойдали “иш коэффициентини” мўлжаллаш, вазифалари ва функцияларини таҳлил қилишдан иборат. Адабиётлар шарҳи. Ўзбекистон жиноят процесси учун новелла бўлган айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув институти ҳақида миллий процессуал фанда ҳозирча илмий тадқиқотлар ва чиқишлар кўп эмас. Жумладан, бу мавзуда ўз фикр ва мулоҳазаларини У.A. Тухташева, 114 Суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятида рақамлаштириш Г.З. Тулаганова, б. Саломов, Д.Базарова каби олимларни айтиб ўтишимиз мумкин. Аммо, бу олимлар мазкур институтнинг умумий тушунчаси ва моҳиятига тўхталиб, алоҳида тарзда унинг процессуал мақсадлари ва вазифаларини очиб беришмаган. Хорижий амалиётда бу келишув анча вақтдан бери муваффақиятли қўлланилиб келинмоқда, маълум юридик амалиёт ва илмий доктрина шаклланиб улгурган. Бу борада Жоҳн Ҳ. Лангбеин, Череминскй Э., Левенсон Л., Асевес Габриела, М. Вогел, Степҳен Ф. анд Гароупа Н., Стунтз W.J., Тагуэ п., Мике Ворк, МДҲ олимларидан Пешков М. А., Кувалдина ю. В., Махов В. Н., Бочкарев А. Е., Дубовик Н. каби олимларнинг илмий ишларини мисол қилиб келтириш мумкин. Материал ва методлар. Мазкур илмий мақолани тайёрлашда илмий билишнинг мантиқий ва илмий услубларидан фойдаланилган, хусусан, мантиқий таҳлил, синтез, тарихий, қиёсий-ҳуқуқий каби услублар қўлланилган. Тадқиқот натижалари. Таҳлил қилинаётган жиноят-процессуал институт ўз мақсадига кўра бир қатор функцияларни амалга оширишга ҳисса қўшиш учун мўлжалланган. Биз келишувнинг амалда мавжуд функцияларини умумий ва хусусий вазифаларга ажратамиз. Келишувнинг умумий функцияларига бизнингча, Конституцияда мустаҳкамланган инсо