FOLKLORLIQ SHIǴRAMALARDIŃ ULIWMA TIL BILIMINDE ÚYRENILIWI

Аннотация

This article discusses the organization of folklore works in general linguistics. Keywords: Linguistics, linguistics, scientific, literary language. ОРГАНИЗАЦИЯ ФОЛЬКЛОРНЫХ ПРОИЗВЕДЕНИЙ В ОБЩЕМ ЯЗЫКОЗНАНИИ Аннотация. В статье рассматривается организация фольклорных произведений в общем языкознании. Ключевые слова: Языкознание, лингвистика, научный, литературный язык. Lingvofolkloristikalıq izertlewler áyyemgi Greciyada b.e.sh. V ásirlerde payda boldı. Bul dáwirde grek ilimpazları Gomerdiń «İliada» hám «Odisseya» dástanlarınıń tilin izertlew menen shuǵıllanǵan. Sebebi bul dástanlardıń tili grek xalqınıń sóylew tilinen alıslap qarapayım xalıqqa túsiniksiz bola baslaǵan. Dáslepki grek ilimpazları bul dástanlardaǵı xalıq túsiniwi qıyın sózlerge túsinik sózlerin jazǵan. Áyyemgi İndiyadaǵı Panini grammatikasında da hind xalqınıń diniy Veda jazba estelikleriniń tili-sanskrit tili menen xalıqtıń awızeki sóylew tili prakrit tili arasındaǵı ayırmashılıqlar kórsetilip sanskrit tilindegi sózlerge túsinik- kommentariyalar berilgenin kóremiz. Orta ásirlerdegi arab tilshileri Islam dinindegi muqaddes kitap esaplanatuǵın «Quran»ǵa túsinikler beriw menen shuǵıllanǵan. Sebebi qurannıń súreleri hám ayatların hár bir izertlewshi ózinshe túsindirgen, sonnan súrelerdiń kóp mánililigi kelip shıǵadı. Ásirese, islam dúńyasındaǵı ekinshi kitap «Hádis»lerde súrelerdiń ańlatatuǵın mánileri arab til biliminde tilshiler arasında kóp ilimiy tartıslarǵa sebepshi bolıp olar ózleriniń pikirlerin dálillew ushın awızeki xalıq dóretpelerinen alınǵan ańız- áńgimelerdi, aforizmlerdi súrelerdiń mánilerin túsindiriw ushın paydalanǵan. Awızeki xalıq dóretpeleriniń tilin izertlew máselesine kórnekli nemis ilimpazı Yakob Grimm (1785-1865) belgili dárejede dıqqat awdarıp nemis folklorınıń úlgilerin jıynadı. Ol dúńya ádebiyatında «Tuwısqan Grimm ertekleri» degen at penen keńnen málim. Ol óziniń tuwısqan inisi Vilgelm menen birge nemis tiliniń sózligin baspaǵa tayarladı. Yakob Grimm xalıqtıń awızeki sóylew tilin, folklorlıq shıǵarmalardıń tilin izertlewdiń zárúrliligin kórsetip bılay dep jazadı: «..Ádette grek hám latın jazba esteliklerinde jumsalǵan sózler hám grammatikalıq formalardı ideallastırıp olarǵa háwesimiz keledi. Negizinde nemis xalqınıń awızeki sóylew tili hám dialektleri materialların tereńirek izertlew arqalı bul sóz hám grammatikalıq formalardı onnan tabıw múmkin.» Orıs til bilimindegi dáslepki lingvofolkloristikalıq pikir júrgiziwler A.X.Vostokovtıń (1781- 1864) miynetlerinen baslandı. Ol jaslayınan sóz ónerine qızıqsınadı. Orıs xalıq qosıqları, naqıl- maqalların jıynadı. «Naqıl- maqallar jıynaǵın», «Orıslardıń qosıq qurılısı boyınsha tájiriybeler» miynetlerin járiyaladı. Sankt-Peterburgta İmperatordıń kitapxanasında jumıs islewi oǵan eski slavyan qol jazbaların tereń úyreniw múmkinshiligin beredi. «Rumyancev muzeyindegi slavyan hám orıs qol jazbaların bayanlaw» (1841), «Shirkew-slavyan tiliniń sózligi» (1861) miynetlerin járiyaladı. 200 Oktabr, 2025-Yil F.İ.Buslaev «Watandarlıq tildi oqıtıw tuwralı» (1844) miynetinde xalıq qosıqlarınıń poetikası, onıń til ózgesheliklerin izertlegen. A.A.Potebnya «Oylaw hám til» miynetinde ózi islep shıqqan keste tiykarında poeziya hám proza, kórkem-óner hám ilim teoriyasın quradı. Ol «poeziya hám proza, kórkem-óner hám ilim til arqalı júzege asadı»,-degen V.Gumboldttıń ideyaların dawam etti. Potebnya «Til, sóz arqalı jasaytuǵın mifler, ápsanalardı úyreniw júdá áhmiyetli sebebi olar adamlardı bir jámiyetke birlestiredi»,-dep jazadı. A.A.Potebnya óziniń «O nekotorıx simvolax v slavyanskoy narodnoy poeziy» dep atalatuǵın magistrlik disertatsiyasınan baslap sońǵı miynetlerine shekem folklorlıq dóretpelerdiń til ózgesheliklerin anıqlaw ushın slavyan xalıqlarınıń folklorınan kóplep mısallar keltirgen. İlimpazdıń xalıq qosıqlarınıń tábiyatına, metrika menen tildiń baylanısı máselelerine arnalǵan pikirleri óziniń ilimiy áhmiyetin elege shekem joǵaltqan joq. A.X.Vostokovtıń shákirti Vena universitetiniń professorı Frants Mikloshich (1813-1891) serb-xorvat, bolgar, rus hám ukrain xalıqlarınıń epikalıq qosıqlarında, dástanlarında ushırasatuǵın tildiń kórkemlew quralların izertledi. Til biliminde estetikalıq mekteptiń tiykarın salıwshı Karl Fossler (1871-1949) tildiń emocional-ekspressivlik xızmetin izertlewdiń oǵada áhmiyetliligin kórsetip ulıwma xalıqlıq til menen kórkem sóz sheberleri tiliniń qarım-qatnasın izertlew, tildiń rawajlanıwın mádeniyat tariyxı menen tıǵız baylanıslı úyreniwdiń zárúrliligin «Tilde ruwx hám mádeniyat máselesi» (1915), «Franciyadaǵı til hám mádeniyat» miynetlerinde kórsetedi. Til biliminde Praga lingvistikalıq dógeregi wákilleri (V.Matezius, V.Gavranek, V.Skalichka, N.S.Trubeckoy h.t.b.) til sisteması elementlerin funkcional differensiaciya jasaw, kórkem shıǵarmalardıń tilin úyreniw, til mádeniyatı máselelerin izertlewge úlken dıqqat awdaradı. Orıs folklorınıń tilin izertlewdiń házirgi etabı XX ásirdiń 40-jıllarınan baslanadı. Rus folklorınıń tilin izertlewshilerdiń biri İ.A.Ossoveckiy ó