Текст научной работы на тему Характеристика уголовно-процессуальной деятельности и ее современное состояние - история, современное состояние, законодательный анализ

Аннотация

in the article presented opinions of scientists мазкур ёндашув тарафдорларининг мулоҳазалари on criminal persecution, its’ analyze, the history of ap- мазмунан нисбатан торроқ доирани қамраб олади, деб pearance of the institute of criminal persecution, given ҳисоблаймиз ва уларга қисман қўшиламиз. recommendations on enhancement of criminal-procedural Иккинчи гуруҳ олимлар жиноий таъқибни жиноят- law. процессуал фаолият сифатида баҳолайдилар Key words: criminal persecution, accusation, accusing (А.Б.Соловьёв, О.Н.Коршунова, З.Д.Еникеев, activity, suspected, accused, criminal-procedural function. А.М.Ларин). Жумладан, А.Б.Соловьёв жиноий таъқибни фақатгина айблов фаолияти сифатида Жиноий таъқиб жиноят процессида энг муҳим баҳолашга қўшилмаган ҳолда, жиноий таъқиб бўйича фаолият йўналишларидан бирини ташкил этади. Ўзбек мансабдор шахсларнинг фаолияти жиноят иши бўйича тилининг изоҳли луғатида таъқиб –“орқасидан қувиш, айблов доирасидан четга чиқиб кетишини изига тушиш, қувгин қилиш, жазолаш; зимдан, таъкидлагани ҳолда, дастлабки терговда ушбу билдирмасдан кўз-қулоқ бўлиб кузатиш; эркин ҳаракат- органларни айблов тарафига айлантириш ҳақидаги фаолият кўрсатишга қўймаслик, шу мақсаддаги таклифлар эса, назарий ва амалий жиҳатдан мақсадга назорат, кузатиш; издан тушмоқ, кетидан қувмоқ” мувофиқ эмас, деб ҳисоблайди. Унинг фикрича, бу ҳол сифатида “таъқиб этмоқ (қилмоқ) — кўздан ўтказмоқ, бир тарафламаликка олиб келиб, жиноят-судлов кузатмоқ, кўз-кулоқ бўлиб кузатмоқ, назоратда тутмоқ” ишларини юритиш иштирокчиларининг қонуний ҳуқук тарзида изоҳланган [1, 38- бет]. Ушбу тушунча ва манфаатларини муҳофаза қилишга салбий таъсир жумладан, жиноят ишини қўзгатиш асосларини кўрсатади [3. 115-бет]. аниқлашга, жиноятни очишга, жиноятчини фош Бизнинг назаримизда эса, иккинчи гуруҳдаги қилишга, жиноий жавобгарликни оғирлаштирувчи ҳуқуқшунос олимлар жиноий таъқибга жиноят- ҳолатларни ёхуд жиноятни содир этиш сабаб ва шарт- процессуал фаолият сифатида ёндашганларида унинг шароитларини аниқлаш мақсадида қувиш, кузатиш мазмунини ҳаддан зиёд кенгайтириб юборганлар. сифатида баҳоланиши мумкин. Хусусан, жиноий таъқибни жиноят ишини ҳал қилиш Ҳозирги кунга келиб, процессуалчи олимлар деб ёзганларида, жиноят ишини ҳал қилиш нафақат ўртасида “жиноий таъқиб”нинг мазмуни турли хил жиноий таъқиб (айблов), балки ҳимоя ва одил судлов ёндашувлар асосида талқин этилмоқда. Хусусан, фаолиятидан ҳам иборат эканликларини эътибордан жиноий таъқибга оид олимларнинг қарашларини уч четда қолдирганлар. Зеро, мазкур таърифга кўра, гуруҳга ажратиш имконини берди: жиноят иши юритуви фақатгина айблов фаолиятига Биринчи гуруҳ процессуалчи олимлар жиноий тенглаштирилади. Ёхуд ушбу гуруҳдаги лсиноий таъқибни жиноят процессининг ваколатли субъектлари таъқибни иш бўйича қонуний ва асосли қарор қабул томонидан амалга ошириладиган айблов фаолияти қилишга боғлаган муаллифлар ҳам унинг асосий сифатидаги ёндашувни қўллаб-қувватлайдилар мазмун-моҳияти таъқиб этиш хусусиятидан иборат (Ф.М.Мухитдинов, Б.Н.Рашидов, В.Асанов, эканлигини кўрсата олмаганлар. Шу боис ҳам мазкур А.В.Синельников, Е.Г.Васильева, В.В.Вандышев, ёндашув тарафдорларининг мулоҳазалари мазмунан А.Г.Халиулин, З.Ф.Коврига, Р.К.Досанов, нисбатан кенг доирани қамраб олиши ва унинг асл Ю.В.Козубенко, О.Я.Баев, С.И.Герасимова). мазмунини ифодалаб бера олмаслиги туфайли уларга Жумладан, ўзбек процессуалчи ҳуқуқшунос олими қўшила олмаймиз. Ф.М.Мухитдиновнинг фикрича ҳам "дастлабки тергов 53 2015 №4 ♦ ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА Учинчи гуруҳ ҳуқуқшунослар жиноий таъқибга Мамлакатимиз ҳудудида ушбу жиноят-процессуал жиноят-процессуал функция сифатида ёндашадилар. функциянинг ривожланиш хусусиятларини ўрганиш Уларнинг фикрича, жиноят-процессуал функцияси асосида уни қуйидаги босқичларга ажратиш мақсадга сифатида жиноий таъқиб кенг мазмун касб этади мувофиқ: (Г.ПХимичева, Р.В.Мазюк, Б.Т.Безлепкин, Биринчи босқич - қадимги даврда жиноий таъқиб Т.З.Зинатуллин). Масалан, Г.П.Химичева жиноий функцияси. Ибтидоий жамоа тузумида суд таъқиб жиноят-судлов ишларини юритиш муҳокамасида тарафлар сифатида шахслар эмас, иштирокчиларининг қонун орқали мустаҳкамланган балки уруғлар иштирок этганлиги жиноий таъқибнинг жиноят-процессуал функцияси бўлиб, у ҳар бир дастлабки содда кўриниши бўлган. Ушбу даврда ҳолатда жиноятнинг белгилари, жиноят ҳодисасини мазкур муносабатлар ташкилий жиҳатдан тартибга аниқлаш, жиноят содир қилган шахсларни фош солинмаган; ўзаро муносабатларда вужудга келадиган қилишга йўналтирилган мажбуриятларни ўз ичига низоларни ҳал қилиш учун тажрибали ва обрў- олади" [4. 122-бет], деб ёзади. эътиборли шахс (оқсоқол, сардор) ёки жамоа Ушбу гуруҳдаги процессуалчи ҳуқуқшунос (оқсоқоллар кенгаши, йиғилиш) судлов вазифасини олимларнинг қарашларига қўшиламиз. Чунки, амалга оширган; айблаш ҳуқуқи асосан жабрланувчига бизнингча ҳам жиноий таъқибга, айнан, жиноят- тегишли бў