"MORTIMER ADLERNING FUQAROLIK ONGINI SHAKLLANTIRUVCHI TA’LIM PARADIGMASI"

Аннотация

(English): This paper examines the epistemological and axiological significance of Mortimer Adler’s educational paradigm in shaping civic consciousness. His democratic education model, outlined in The Paideia Proposal (1982), presents education as a force for enhancing human dignity and guiding society towards democratic values. The study highlights Adler’s theory of active reading and critical thinking, showing their relevance in fostering civic responsibility even in the age of artificial intelligence. Mortimer Adlerning ta’lim konsepsiyasi falsafaning gnoseologik va aksiologik asoslariga tayangan holda ta’limni insoniyat taraqqiyotining eng muhim omili sifatida talqin qiladi. Adlerning nazarida ta’lim nafaqat shaxsiy bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish vositasi, balki jamiyatdagi ijtimoiy adolat va fuqarolik ongini mustahkamlashning zaruriy shartidir. Uning fikricha, demokratik jamiyatning haqiqiy tayanchi — bu fuqarolarining ongli, tanqidiy fikrlash qobiliyatiga ega bo‘lgan, o‘z burchini anglagan shaxslaridir. Shu sababli u The Paideia Proposal asarida ta’limni barcha insonlar uchun yagona va umumiy huquq sifatida ilgari suradi. Adler yozadi: “Hamma bolalar bir xil sifatli ta’limga loyiq, chunki ular insoniy qadr-qimmat jihatidan tengdirlar” (Adler, 1982, p. 12). Adlerning fuqarolik ongini shakllantirishga doir paradigmasida uch asosiy yo‘nalish ko‘zga tashlanadi: birinchidan, bilimning universalligi, ikkinchidan, tanqidiy tafakkurning zaruriyati, uchinchidan, ta’limning axloqiy va ijtimoiy vazifasi. Adlerningcha, ta’lim har bir insonni “yaxshi inson” va “yaxshi fuqaro” etib tarbiyalashga qaratilmog‘i lozim (Adler, 1982, p. 55). Bu jihat uni liberal-demokratik ta’lim nazariyalari bilan yaqinlashtiradi. Masalan, A. 54 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference Gutmannning Democratic Education asarida ta’lim ijtimoiy adolat va fuqarolik hamkorligining asosi sifatida talqin qilinadi (Gutmann, 1999). Adler ham bu nuqtai nazarni o‘z konsepsiyasida mustahkamlab, ta’limni demokratik jamiyatning intellektual tayanchi sifatida ko‘radi.Adlerning faol o‘qish nazariyasi ham fuqarolik ongini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Unga ko‘ra, kitobni o‘qish jarayoni oddiy ma’lumot olish emas, balki muallif bilan intellektual suhbatga kirishishdir. Adler yozadi: “Kitobni o‘qish — bu muallif bilan teng darajada muloqot qilishdir, o‘quvchi esa suhbatdosh sifatida faol qatnashishi kerak” (Adler, 1972, p. 7). Bu qarash o‘quvchini passiv bilim qabul qiluvchidan faol bilim yaratuvchi sub’ektga aylantiradi. Tanqidiy fikrlash, baholash va xulosa chiqarish orqali o‘quvchi o‘z fikrini mustaqil shakllantiradi. Natijada, u fuqarolik mas’uliyatini chuqurroq anglaydi va jamiyatdagi qarorlar jarayonida faol ishtirok etishga tayyor bo‘ladi. Adlerning paradigmasi global ta’lim kontekstida ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Bugungi kunda demokratik jamiyatlarda fuqarolik ongini tarbiyalash, inson huquqlarini himoya qilish va ijtimoiy hamjihatlikni mustahkamlash ta’limning ustuvor vazifalari qatoriga kiradi. Adlerning konsepsiyasi UNESCOning ta’lim orqali tinchlik, xalqaro hamkorlik va inson huquqlarini rivojlantirish strategiyalari bilan uyg‘unlashadi. Shuningdek, zamonaviy O‘zbekiston ta’lim siyosatida ham yoshlarning ma’naviy-ma’rifiy saviyasini oshirish, kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish va tanqidiy tafakkurni shakllantirish alohida ustuvorlik sifatida belgilangan (O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 2017). Bu jarayon Adlerning paradigmasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, milliy ta’lim tizimida fuqarolik ongini shakllantirish falsafiy asosga ega ekanini ko‘rsatadi. Shuningdek, Adlerning konsepsiyasi zamonaviy sun’iy intellekt davrida ham yangicha talqin qilinmoqda. Masalan, L. Floridi ta’kidlaganidek, “sun’iy intellekt bilim olish jarayonida inson sherigi sifatida xizmat qilishi mumkin, ammo u hech qachon inson tafakkurining tanqidiy va aksiologik funksiyalarini to‘liq almashtira olmaydi” (Floridi, 2020, p. 118). Bu jihatdan qaraganda, Adlerning faol o‘qish nazariyasi sun’iy intellekt davrida ham fuqarolik ongini shakllantirish uchun muhim bo‘lib qolmoqda. AI vositalari bilim olish jarayonini tezlashtirishi mumkin, ammo fuqarolik ongining shakllanishi, tanqidiy tafakkur va axloqiy qarorlar qabul qilish faqat inson tafakkuri orqali amalga oshadi. Demak, Adlerning paradigmasi nafaqat gnoseologik (bilim jarayonini anglash) va aksiologik (qadriyatlarni belgilash) asosga ega, balki pedagogik amaliyotda ham ijtimoiy ahamiyat kasb etadi. U ta’limni shaxsni intellektual 55 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference jihatdan boyitish bilan bir qatorda uni demokratik jamiyatning mas’uliyatli fuqarosiga aylantirish jarayoni sifatida talqin etadi. Shunday qilib, Adlerning ta’lim paradigmasi global ta’lim muammolarini hal etishda ham, milliy ta’lim siyosatini boyitishda ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Foyda