MARKAZIY BANKLAR TOMONIDAN AMALGA OSHIRILGAN MONETAR SIYOSAT CHORALARI SAMARADORLIGI (O‘ZBEKISTON VA QOZOG‘ISTON MISOLIDA)

Аннотация

Ushbu tezisda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki hamda Qozog‘iston Respublikasi Milliy banki tomonidan amalga oshirilgan monetar siyosat choralari samaradorligi qiyosiy tahlil qilindi. Tadqiqotda inflyatsiya darajasi, siyosat stavkasi, pul massasining o‘zgarishi, kreditlash hajmi va valyuta kursi dinamikasi kabi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar 2020– 2024-yillar kesimida ko‘rib chiqildi. Empirik natijalar shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekistonda monetar siyosat inflyatsiyani pasaytirishda sezilarli ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da, yuqori dollarizatsiya va moliya bozorining chuqurlashmaganligi uzatilish kanallarini cheklab qo‘ymoqda. Qozog‘istonda esa inflyatsiya maqsadli rejimining joriy etilishi inflyatsion kutishlarni boshqarishga yordam bergan, biroq subsidiya asosidagi kredit dasturlari siyosat samaradorligini pasaytirgan. Mualliflar, monetar siyosat vositalarining iqtisodiy o‘sishga ta’siri fiskal siyosat bilan uyg‘unlashganda yanada kuchayishini, shuningdek, moliya bozorlarini rivojlantirish, dollarizatsiyani kamaytirish va Markaziy banklarning institutsional mustaqilligini ta’minlash orqali samaradorlikni oshirish mumkinligini ta’kidlaydilar. Kalit so‘zlar: Monetar siyosat, Markaziy bank, inflyatsiya, foiz stavkasi, valyuta kursi, dollarizatsiya, iqtisodiy o‘sish, O‘zbekiston, Qozog‘iston. Bozor iqtisodiyotida monetar siyosat davlatning asosiy makroiqtisodiy boshqaruv vositasi sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Pul-kredit siyosati yordamida inflyatsiya darajasini nazorat qilish, milliy valyuta barqarorligini ta’minlash, moliya bozorida likvidlikni boshqarish hamda iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish mumkin. So‘nggi yillarda dunyo iqtisodiyotida kuzatilgan pandemiya, geosiyosiy inqirozlar va narxlarning keskin o‘zgarishi Markaziy banklar oldiga yanada mas’uliyatli vazifalarni qo‘ydi. Bunday sharoitda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki hamda Qozog‘iston Respublikasi Milliy banki tomonidan qabul qilingan monetar siyosat choralarining samaradorligini tahlil qilish ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb masala hisoblanadi. O‘zbekiston va Qozog‘iston iqtisodiyotlari ko‘p jihatdan o‘xshash bo‘lsa-da, ularning monetar siyosat yondashuvlarida muhim farqlar mavjud. O‘zbekistonda 2017-yildan boshlab monetar siyosat liberallashtirilib, foiz stavkalari asosiy instrument sifatida faol qo‘llanila boshlandi, shuningdek, inflyatsiyani maqsadli 142 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference boshqarish tizimiga bosqichma-bosqich o‘tildi. Qozog‘iston esa 2015-yildan boshlab inflyatsiya nishonlash rejimini to‘liq joriy etib, valyuta kursining erkinlashuvini ta’minladi. Shu bois, har ikki mamlakatda monetar siyosat choralarining iqtisodiy o‘sishga ta’sirini qiyosiy tahlil qilish ularning ijobiy va salbiy jihatlarini aniqlash, kelgusida samarali iqtisodiy siyosat yuritish uchun ilmiy asoslangan xulosalar berishga xizmat qiladi. Bozor iqtisodiyotida monetar siyosat davlatning asosiy makroiqtisodiy vositalaridan biri hisoblanadi. Uning yordamida inflyatsiya darajasi nazorat qilinadi, milliy valyuta kursi barqarorlashtiriladi, bank tizimi likvidligi boshqariladi va iqtisodiy o‘sish rag‘batlantiriladi. So‘nggi yillarda global pandemiya, geosiyosiy inqirozlar va xalqaro xomashyo narxlarining keskin o‘zgarishi Markaziy banklarning rolini yanada kuchaytirdi. Bunday sharoitda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki va Qozog‘iston Respublikasi Milliy banki tomonidan amalga oshirilgan pul-kredit siyosati choralari samaradorligini o‘rganish ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb masala hisoblanadi. O‘zbekiston va Qozog‘iston iqtisodiy tizimlari o‘xshash jihatlarga ega bo‘lsada, ularning monetar siyosat yondashuvlarida muhim farqlar mavjud. O‘zbekistonda 2017-yildan boshlab pul-kredit siyosati liberallashtirilib, foiz stavkalari asosiy instrument sifatida qo‘llanila boshlandi va bosqichma-bosqich inflyatsiyani maqsadli boshqarish rejimiga o‘tildi. Qozog‘iston esa 2015-yildan boshlab inflyatsiya nishonlash rejimini to‘liq joriy etib, milliy valyuta kursining erkinlashuvini ta’minladi. Shu sababli, ikki mamlakatda monetar siyosat samaradorligini qiyosiy tahlil qilish ularning ijobiy va salbiy jihatlarini aniqlash hamda kelgusida yanada samarali siyosat ishlab chiqishga ilmiy asos yaratadi. Monetar siyosatning samaradorligi odatda uchta asosiy kanal orqali o‘lchanadi: foiz stavkasi kanali, kredit kanali va valyuta kursi kanali. Rivojlangan mamlakatlarda foiz stavkasi va kredit kanali kuchli ta’sir ko‘rsatadi, chunki moliya bozorlarining chuqurlashganligi iqtisodiy o‘sishga tez ta’sir qiladi. Markaziy Osiyo davlatlarida esa asosan valyuta kursi kanali yetakchilik qiladi, chunki dollarizatsiya yuqori, bank tizimida milliy valyuta ulushi past, moliya bozorlarining rivojlanish darajasi esa cheklangan. 1-jadval Monetar siyosat vositalari va ularning samaradorligi Vosita Vazifasi Samaradorlikka ta’siri Stavka yuqori bo‘lsa – Foizlar orqali Siyosat stavkasi kredit olish kamayadi → kredit/tejamkorli