VII-VIII ASRLARDA ARAB XALIFALIGI ISTILOSIGA QARSHI KURASHDA SO‘G‘D VA UNING TA’SIRIDA BO‘LGAN HUDUDLARDA IJTIMOIY-SIYOSIY JARAYONLARI

Аннотация

Вступление правителя Пенджикента Диваштича в политический процесс. Отсутствие у него титула "ихшид". Экономическая самостоятельность правителя Пенджикента по отношению к Согду. Выпуск в Пенджикенте квадратных монет по образцу согдийскихю Ключевые слова: Диваштич, Пенджикент, квадратные монеты, Саид Хараший, 712 год, Чекин Чур Бильге, Абд ар-Рахман. Agar siyosiy jihatdan Sug‘dning markaziy hukumati Turk xoqonligiga boʻysungan boʻlsa, iqtisodiy va boshqa masalalarda mustaqilligicha qoldi. So‘g‘d xoqon xazinasini katta miqdorda mablag‘ bilan ta’minlovchi hudud bo‘lganligi sababli, boshqa boshqaruvning joriy etilishi xoqonlikni asosiy daromad manbalaridan biridan mahrum qilishi mumkin edi. Shu sababli, So‘g‘d markaziy hukumatining mustaqilligiga, o‘z mavqeidan mohirona foydalanishiga alohida e’tibor qaratish lozim. Shunday qilib, So‘g‘d konfederatsiyasi Turk xoqonligining boshqa sub’ektlari bilan solishtirganda o‘zining ichki mustaqilligini saqlab qolishga m0uvaffaq bo‘ldi va shuning uchun turkiylar hukmronligining dastlabki davrida So‘g‘dning ichki hayotida sezilarli o‘zgarishlar ro‘y bermadi1. VI asrning 60-yillarida eftaliylar magʻlubiyatga uchragach, Oʻrta Osiyo ustidan hukmronlik qilgan dastlabki davrda Turk xoqonligi mahalliy davlatlarning ichki hayotiga aralashmagan va faqat oʻlpon olish bilan chegaralangan. Turk xoqonligi to‘g‘ridan-to‘g‘ri Sosoniylar Eroniga chegaradosh bo‘lganligi sababli, u yerdan potensial xavf paydo bo‘lishi ehtimoli katta bo‘lgan. Xoqonlik hukmronlik qilgan hududlarning eng boy qismi bo‘lgan 1 Маликов, А.М. Этнокультурные процессы в Согде в эпоху раннего средневековья: тюрко-согдийские взаимовлияния // История материальной культуры Узбекистана (Далее — ИМКУ).— Ташкент: Фан, 2008.— № 36.— C. 128. 67 Sirdaryo va Amudaryo oralig‘i tashqi bosqin xavfi ostida qoldi. Eftaliylarning Oʻrta Osiyoda oʻz hokimiyatini tiklashga urinishlarini ham istisno etib boʻlmas edi. Shunga asoslanib, xoqonlik katta qoʻshin saqlashga, oʻlka viloyat va shahar hokimliklariga harbiy ishlardan yaxshi xabardor ishonchli shaxslarni tayinlashga hamda ular orqali davlatni boshqarish majbur boʻldi2. VI oxiri VII asr o‘rtalarida bo‘lishiga qaramay, Sug‘d konfederal davlat tuzilmasi sifatida Turk xoqonligiga qaram, oʻziga xos ichki boshqaruv tizimiga ega hisoblangan. Asrlar davomida shakllangan ma'muriy boshqaruv tizimi xoqonlik tomonidan jiddiy o‘zgartirilmadi. Aksincha, bu tizimni xoqonlikdagi boshqaruv tizimiga moslashtirishga harakat qilgan turklar Oʻrta Osiyoning vassal hududlarida, jumladan, Sug‘dda maʼmuriy boshqaruvni sezilarli darajada yaxshiladilar3. U yerdagi ichki boshqaruv tartibi ham o‘zgarmadi – tudunlar xoqon tomonidan tayinlangan yagona hokim bo‘lib qolaverdi. Ayni paytda turklarning So‘g‘d boshqaruv tizimiga qo‘shgan hissasini inkor etib bo‘lmaydi. Afrasiyobdan topilgan devor rasmlari4, Panjikent5, shuningdek va boshqalar6 fikrimizni tasdiqlaydi. Panjga egalik qilish baʼzi hollarda Sug‘d markaziy hukumatidan ham, Turk xoqonligidan ham nisbiy muxtoriyatni koʻrsatdi. Buni Panjikentda olib borilgan qazishmalar paytida topilgan mingdan ortiq tangalar tasdiqlaydi, ularda Panjikent hukmdorlarining nomlari va unvonlari keltirilgan. Numizmatik maʼlumotlarni oʻrganish natijasida Panjikentda ayol hukmdorlar borligi aniqlandi7. Markaziy Osiyo tarixida davlat taxtini ayollar egallaganligi haqida dalillar mavjud, bu fakt Panjikentda ham sodir bo‘lganiga shubha yo‘q. Ammo bu ayol hukmdor kim? Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, bu Devashtichning rafiqasi – malika Nandimanpan. Ixshid bo‘lmagani uchun Devashtich pul zarb qilish huquqiga ega emas edi, shuning uchun u xotini malika Nandimanpan nomiga zarb qilingan. Panjikentda zarbxonaning mavjudligi iqtisodiy faoliyatda markazdan nisbiy mustaqillikdan dalolat beradi. Samarqanddan keyin Xitoy tangalari kabi kvadrat tangalar zarb qilish huquqi faqat Panjikentda bo‘lganligi yuqoridagi misolga oydinlik kiritishi mumkin8. Tadqiqotchi Y.Yoqubov Zarafshon vodiysida joylashgan Pargʻar va Buttam aholi punktlari Samarqanddagi markaziy hokimiyatga toʻgʻridan-toʻgʻri boʻysunmagan, ular Panjikentga hisobdor boʻlgan va faqat uning ruxsati bilan markazga boʻysunganligi haqida maʼlumot beradi9. Balki bu fakt arablar Samarqandni 712-yilda egallaganidan keyin sodir bo‘lgandir. Devashtichning Samarqand taxtiga da’volariga kelsak, uning qo‘lida hukmdor Tarxunning ikki o‘g‘li bor edi va shu sababli u taxtga da’vogarlik qilishi mumkin bo‘lgan. 2 Бобоёров, Ғ. Турк хоқонлигининг Мовароуннаҳрдаги бошқарув тизими ҳақида // O‘zbekiston tarixi. 2004.— № 4.— Б. 71–72. 3 Гойибов Б. С. Из истории арабских завоеваний в Согде: к биографии Деваштича, сына Йодахшитака // Вопросы исторической науки: материалы III Mеждунар. науч. конф. 2015. – С. 51-54. 4 Альбаум, Л.И. Живопись Афрасиаба.— Ташкент: Фан, 1975.— с. 109 5 Беленицкий, А.М. Монументальное искусство Пенджикента. Живопись скульптур.— М.: Искусство, 1973.— 65 с. 6 Мешкерес, В.А. Коропластика Согда.— Душанбе: Дониш, 1977.— 125 с. 7 Смирнова, О.И. К