NEOLITDAN DASTLABKI IDISHLARGACHA: KULOLCHILIKNING PAYDO BO‘LISH SABABLARI VA EHTIYOJLARI

Аннотация

Ushbu maqola kulolchilikning neolit davrida turli hududlarda (Sharqiy Osiyo, Shimoliy Afrika, Janubiy Amerika) dehqonchilikdan avvalroq paydo bo‘lganligini ko‘rsatuvchi arxeologik dalillarni tahlil qiladi va idish yasashga olib kelgan ehtiyojlarni (ovqatni termik qayta ishlash, resurslarni intensiv o‘zlashtirish — ayniqsa suv-baliq mahsulotlari, zaharli/og‘ir hazm bo‘ladigan o‘simliklarni “detoksikatsiya” qilish, saqlash va ijtimoiy namoyish) tizimli tarzda muhokama etadi. Ish usuli sifatida manbalar sharhi (systematic literature review) hamda hududlararo qiyosiy tahlil qo‘llanadi. Natijalar kulolchilik texnologiyasi bir necha marta mustaqil ravishda, ko‘pincha ovchi- terimchilarda va iqlim hamda resurs sharoitlaridagi bosim ostida paydo bo‘lganini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: neolit, ilk kulolchilik, Xianrendong, Jomon, Green Sahara, Taperinha, lipid qoldiqlari, ovqat pishirish, saqlash, ijtimoiy namoyish. Kulolchilik ko‘pincha dehqonchilik bilan bog‘langan “neolit to‘plami”ning bir qismi deb qaralsa-da, eng erta idishlar bir qator hududlarda dehqonchilikdan ancha oldin paydo bo‘lgan. Sharqiy Xitoydagi Xianrendong g‘oridan topilgan keramika taxminan 19–20 ming yil avvalga (kalibrlangan) tegishli bo‘lib, hozircha eng qadimgi dalillardan biri sanaladi. Yaponiyadagi erta Jomon majmualarida esa idishlardan foydalanish ovchi-terimchilar iqtisodida ham davomiy bo‘lgan va ko‘pincha suv resurslari (baliq, mollyuskalar)ni qayta ishlashga xizmat qilgan. Bu manzaradan kelib chiqib, asosiy savol shunday: neolit ovchi- terimchilarini og‘ir, sinuvchan va ishlab chiqarish xarajati yuqori bo‘lgan sopol idish yasashga nima undadi? Ilk keramikaning eng erta sanalari va ijtimoiy- iqtisodiy kontekstlari (ovchi-terimchi vs. dehqon). 1. Idishlardan foydalanishning funktsional izlari (lipid qoldiqlari, kuygan qoldiq, mikroqoldiqlar). 2. Kulolchilikning iqlim va resurs o‘zgarishlari bilan bog‘liqligi. 3) Ehtiyojlar majmuasi Termik qayta ishlash: qattiq va uzoq pishadigan oziq (tubery, don, baliq suyak-suyagi bilan)ni hazmga yaroqliroq qilish. (Funksional iqtisodiy 101 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference yondashuvlar bu texnologiyaning “qimmat” bo‘lsa-da foydali ekanini ta’kidlaydi.) Saqlash va mavsumiy riskni kamaytirish: quruq va suyuq mahsulotlarni saqlash, mavsumiy “ko‘p–kam” tebranishlarini yengillashtirish (qobiq uyumlari konteksti). Ijtimoiy namoyish/ritual: idish shakl-bezagi orqali guruh identiteti va marosim (feasting) amaliyotlari; bu komponent ko‘pincha iqtisodiy funksiyaga “yuklanib” keladi (ko‘p darajali funksiya). (Umumiy funksional adabiyot sharhiga asoslangan.) 4) Iqlim va landshaft bosimi Erta–o‘rta Golozen namlashuvi va keyingi aridlanish davrlarida (Saharada) resurs tarkibi va migratsion rejimlar o‘zgargan; kulolchilik ayrim hududlarda resurslarni intensiv qayta ishlash hamda ko‘chmas/yarim-ko‘chmas yashash shakllari bilan qo‘shilib keladi. Munozara Kulolchilik “nega qimmat bo‘lsa-da” ommalashdi? Sopol idishlar og‘ir, mo‘rt va ishlab chiqarish uchun vaqt/xarajat talab qiladi. Shunga qaramay, uch omil texnologiyani oqlagan ko‘rinadi: 1. Energiya va hazm samaradorligi: qaynatish va bo‘ktirib pishirish ozuqadagi kaloriyalarni va mikroelementlar bioo‘zlashtirilishini oshiradi; suv- baliq resurslarini suyakdan ajratib, sho‘rva/bo‘tqa ko‘rinishida tez qabul qilinadigan taomga aylantiradi. Jomon lipid ma’lumotlari aynan shuni ko‘rsatadi. 2. Mavsumiylik va xavfni boshqarish: saqlash idishlari ortiqcha mavsumdan tanqis mavsumga resurs “ko‘chirish”ga imkon beradi; qobiq uyumlaridagi kontekstlar daryo/qirg‘oq resurslariga tayangan iqtisodda buni dalillaydi. 3. Ijtimoiy tarmoqlar va namoyish: idishlarning bezagi va shakli ijtimoiy signal vazifasini bajaradi; marosim va kollektiv ovqatlanish (feasting)da keramika “ko‘paytiruvchi” rol o‘ynaydi (ishlab chiqarish xarajatlari—prestij nisbatini oqlaydi). Mustaqil ixtiro(lar) va diffuziya Xianrendong—Jomon—Sahara—Amazon chizig‘i kulolchilikning ko‘p markazli paydo bo‘lganini ko‘rsatadi: ya’ni, texnologiya bitta markazdan tarqalmay, turli ekologik va ijtimoiy bosimlar ostida mustaqil (yoki tez mustaqil adaptatsiya) tarzida yuzaga kelgan. Bu xulosa vaqt-makon tafovutlarini yagona “neolit paketi” bilan izohlab bo‘lmasligini bildiradi. 102 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference “Organik idishlar” muammosi Perishabli (teri, o‘simlik tolalari) idishlar ham suyuqlikni qizdirish uchun ishlatilgan bo‘lishi mumkin (masalan, qizigan toshlarni solish), ammo eksperimental ishlar bunday idishlarning xizmat muddati va issiqlikka chidamliligi cheklanganini ko‘rsatadi; sopol idish esa takroriy termik sikllarda barqarorroq. Demak, sopol keramika uzoq muddatli, yuqori haroratli pishirish/saqlash uchun barqaror texnologik yechim bo‘lgan. Xulosa Ilk kulolchilik — dehqonchilikning oqibati emas, balki ko‘pincha ovchi- terimchilar iqtisodida iqlim, resurs va ijtimoiy omillar tutashgan sha