ХАЛҚАРО МОЛИЯВИЙ ҲИСОБОТ СТАНДАРТЛАРИ АСОСИДА МОЛИЯВИЙ НАТИЖАЛАР АХБОРОТИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ ВА ТАҚДИМ ЭТИШ ХУСУСИЯТЛАРИ

Аннотация

This article examines the specific aspects of preparing and presenting information on financial performance in accordance with International Financial Reporting Standards (IFRS). It analyzes the requirements of IFRS in accounting for financial results, their harmonization with the national accounting system, and practical application issues. The importance of IFRS in ensuring the reliability, transparency, and comparability of financial reporting data is also highlighted. Keywords:International Financial Reporting Standards, financial performance, information presentation, reporting transparency, national accounting system, standards harmonization, reporting reliability. Халқаро стандартлар асосида тузиладиган молиявий ҳисоботлар хўжалик юритувчи субъектни самарали бошқаришда зарур ҳисобланади. Халқаро стандартларга ўтишдан асосий мақсад халқаро бозорга чиқиш ҳамда инвестицияларни жалб этишдан иборат. Шунингдек халқаро стандартлар мамлакат иқтисодиётини сифат жиҳатдан ривожлантиришга ҳам муҳим ҳисса қўшади. Бу жараёнда қулай инвестицион муҳит, хўжалик юритувчи субъектлар фаолияти очиқлиги, бошқарувнинг акциядорлар олдидаги ҳисобдорлиги, корпоратив бошқарувнинг замонавий услублари жорий этилиши акциядорлик жамиятлари ривожланишига муҳим ҳисса 40 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference қўшади. Бухгалтерия ҳисобида кейинги йилларда бўлаётган ўзгаришларни тадқиқ қилиш ҳозирда бу жараён молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига мослашаётганлигини кўрсатмоқда. Ўзбекистон Республикасининг “Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида”ги Қонунининг 2- моддасида ҳам халқаро ҳужжатларга амал қилиш белгилаб қўйилган: “Бухгалтерия ҳисоби тўғрисидаги қонун ҳужжатлари ушбу Қонун ва бошқа қонун ҳужжатларидан иборатдир. Агар Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномасида Ўзбекистон Республикасининг бухгалтерия ҳисоби тўғрисидаги қонун ҳужжатларида назарда тутилганидан бошқача қоидалар белгиланган бўлса, халқаро шартнома қоидалари қўлланилади”1. Молиявий ҳисоботларга қўйиладиган талаблар “Молиявий ҳисоботларни тақдим қилиш” номли 1-сон молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари (МҲХС)да келтириб ўтилган. Халқаро стандартларни кўриб чиқадиган бўлсак, хўжалик юритувчи субъектлар ҳисоботи бухгалтерия ҳисоботи эмас, молиявий ҳисобот деб номланади. 1-сон МҲХСга киритилган охирги ўзгаришларга назар ташланса, “Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот” “Ялпи даромад тўғрисидаги ҳисобот”га алмаштирилганлигига гувоҳ бўламиз. 1-сон МҲХСнинг 7-бандига мувофиқ, умумий ялпи даромад деганда таъсисчилар билан боғлиқ операциялар натижасида юзага келадиган ўзгаришлардан фарқли равишда амалга оширилган операциялар ва бошқа ҳодисалар натижасида хусусий капиталдаги ўзгариш тушунилади. Бошқа ялпи даромад деганда фойда ёки зарар деб тан олинмайдиган даромад ва харажатлар (шу жумладан қайта таснифланган тузатишлар) тушунилади. Бошқа ялпи даромадга “Молиявий ҳисоботларни тақдим қилиш” номли 1- сон МҲХСга мувофиқ қуйидагилар киради: “Асосий воситалар” номли 16- сон МҲХС ва “Номоддий активлар” номли 38-сон МҲХСга мувофиқ қайта баҳолаш натижалари; “Молиявий ҳисоботларни тақдим қилиш” номли 1- МҲХСга мувофиқ пенсия тўловлари бўйича актуар фойда ва зарарлар; “Валюта курси ўзгаришларининг таъсири” номли 21-сон МҲХСга мувофиқ хориждаги фаолият бўйича молиявий ҳисобот моддаларини қайта ҳисоб- китоб қилиш натижасида юзага келган фойда ва зарарлар; “Молиявий инструментлар: тан олиш ва баҳолаш” номли 39-МҲХСга мувофиқ қайта сотиш учун мавжуд бўлган молиявий активларни қайта баҳолаш натижасида фойда ва зарарлар; пул оқимларини хежирлаш натижасида 1 Ўзбекистон Республикасининг “Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида”ги ЎРҚ-404-сон Қонуни. 13.04.2016 йил.3- модда. www.lex.uz. 41 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference хежирлаш воситаси бўйича фойда ва зарарлар2. 1-сон МҲХСга мувофиқ фойда ёки зарар умумий даромаддан бошқа ялпи даромадлар компонентларини инобатга олмаган ҳолда харажатлар айирмасини ўзида ифода этади. Юқоридагидан келиб чиққан ҳолда шундай тўхтамга келиш керакки, жами ялпи даромад 1-МҲХСга мувофиқ ҳисобот даврида молиявий натижалар таркибида ҳисобга олинган хусусий капиталдаги ўзгаришлар (мулкдорлар билан боғлиқ операциялар инобатга олинмаган ҳолда), шунингдек капитал (даромад ва харажатлар таркибида акс этмаган) таркибида тан олинган ўзгаришлар йиғиндисидир. Мулкдорлар билан боғлиқ операциялар инобатга олинмаган ҳолдаги капиталдаги ўзгаришлар 1-сон МҲХСга мувофиқ бошқа ялпи даромадлар дейилади. Фойда ва зарарлар дейилганида хўжалик юритувчи субъектнинг ҳисобот давридаги молиявий натижаси тушунилади. Фикримизча, даромад деганда капиталнинг ижобий кўпайиши тушунилади. Шу билан бирга 1-сон МҲХСга мувофиқ жами ялпи даромад хусусий капиталнинг кўпайишини, бошқа ялпи даромад нафақат даромадлар, балки фойда ва зарарлар таркибида тан олинмаган харажатларни ҳам ўзида акс эттиради. Ҳақиқатан ҳам ҳисобот даврида капиталнинг камайиши (масалан, узоқ муддатли активларни қайта баҳолаш бўйича салбий фарқ) юзага