ХЎЖАЛИК ЮРИТУВЧИ СУБЪЕКТЛАРНИНГ КРЕДИТГА ЛАЁҚАТЛИЛИГИНИ БАҲОЛАШДА СТАТИСТИК ВА ИҚТИСОДИЙ МОДЕЛЛАР

Аннотация

This article analyzes modern methods for assessing the creditworthiness of business entities. Methods for determining a company's credit capacity based on financial stability, liquidity, debt burden, and other economic indicators are examined. Furthermore, the article explores the possibilities and advantages of using statistical and economic models in evaluating credit risks. The study emphasizes that modern financial analysis tools and innovative approaches are crucial in making informed credit decisions. Keywords: business entity, creditworthiness, financial analysis, credit risk, economic indicators, innovative methods Республикамиз иқтисодиётининг барқарор ривожланишида, аҳолининг моддий аҳволининг яхшиланишида хусусий тадбиркорликнинг ўрни беқиёсдир. Бунга ёрқин мисол ҳозирги кунда тез суръатларда ривожланаётган шарқий осиё давлатларини келтиришимиз мумкин. Республикамизда ҳам тадбиркорлик субъектларини ривожлантиришга жуда катта эътибор қаратилмоқда. Жумладан текширувлар сонини кескин қисқартириш, тадбиркорлик субъектлари фаолиятига давлат аралашувини камайтириш, турли имтиёзларнинг жорий этилиши бунинг ёрқин мисолидир. 63 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference Тадбиркорлик субъектларининг ривожланишига тусқинлик қилувчи энг асосий омиллардан бири молиявий ресурсларнинг етишмовчилиги ҳисобланади. Республикамизда тадбиркорлик субъектларининг асосий қисми молиявий ресурсларга бўлган эҳтиёжни асосан банк кредитлари ҳисобига қоплаб келмоқда. Кредит олиш жараёнида тадбиркорлик субъектлари бир қатор муаммоларга дуч келмоқдалар. Булар қаторига кредитга қўйиладиган таъминотнинг етишмаслиги, янги ташкил этилган корхоналарнинг молиявий аҳволидаги қийинчиликлар, кредит жалб қилиш узоқ вақт талаб этиши, кредит олиш жараёни ортиқча харажатларнинг мавжудлиги(таъминотни суғурта қилиш, нотариус харажатлари) кабиларни киритишимиз мумкин. Ҳозирда банклар корхоналарга кредит ажратишда асосий эътиборни кредит таъминотига, таъминотни суғурта қилдиришга, кафил корхона бўлишига қаратишмоқда, аммо бизнес режанинг қай даражада мукаммал ишлаб чиқилганлигига ва кредитга лаёқатлигини комплекс таҳлил қилиш асосида баҳолаш назардан четда қолмоқда. Бунга ёрқин мисол қилиб, банклар корхоналарнинг кредитга лаёқатлигини баҳолашда асосан 3 та кўрсаткич яъни қоплаш, ликвидлилик ва мустақиллик коэффициентларни келтиришимиз мумкин. Ушбу учта кўрсаткичдан фойдаланган ҳолда корхоналарнинг кредитга лаёқатлигига баҳо бериб, кредит ажратилиши ёки ажратилмаслиги ҳақида қарорни қабул қилмоқда. Биз уйлаймизки ушбу учта кўрсаткич нафақат молиявий аҳволини баҳолашга балки молиявий ҳолатини ҳам тўлиқ баҳолаш имконини бермайди. Чунки, молиявий ҳолати ва ундаги ўзгаришларни баҳолашда молиявий коэффициентлар билан бир қаторда актив ва пассив моддаларнинг ўзгаришини, молиявий барқорорликни, баланс ликвидлигини, айниқса айланма маблағлар айланишини чуқур ўрганишни талаб этади. Корхона фаолиятига комплекс баҳо беришда молиявий ҳолат билан бир вақтда молиявий натижаларини, дебиторлик ва кредиторлик қарзларини, пул оқимларини, хусусий капиталини жумладан, меҳнат салоҳиятини таҳлил қилиш жуда муҳим аҳамият касб этади. Шу жихатдан корхоналарнинг кредитга лаёқатлигини таҳлили ва баҳолашни ҳориж ва маҳаллий тажрибасини қиёсий таҳлил қилиш асосида янги тизимини яратиш, унинг услубий ва дастурий таъминотини шакллантириш масалаларини ҳал этиш бугунги куннинг долзарб муаммоларидан бири ҳисобланади. Масалалар қуйидаги муҳим йўналишлар бўйича ҳал этилади: 64 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference - корхоналар кредитга лаёқатлигини таҳлил этиш ва баҳолашнинг назарий-услубий асосларини такомиллаштириш; - корхоналар кредитга лаёқатлигини таҳлил этиш ва баҳолашнинг ахборот таъминоти ишлаб чиқиш; - корхоналар кредитга лаёқатлигини молиявий ҳисобот маълумотлари асосида баҳолаш ва таҳлил этишнинг кўрсаткичлар тизими шакллантириш; -корхоналар кредитга лаёқатлигини баҳолашнинг қиёсий таҳлили амалга ошириш; - корхоналарни кредитга лаёқатлигини комплекс таҳлил этиш тизими ишлаб чиқиш; - корхоналар кредитга лаёқатлигини баҳолашнинг комплекс таҳлилининг скоринг модели ишлаб чиқиш. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Altman, E. I. (1968). Financial Ratios, Discriminant Analysis and the Prediction of Corporate Bankruptcy. Journal of Finance, 23(4), 589-609. 2. Merton, R. C. (1974). On the Pricing of Corporate Debt: The Risk Structure of Interest Rates. Journal of Finance, 29(2), 449-470. 3. Merton modeli, kompaniyaning aktivlari va majburiyatlari o‘rtasidagi munosabatni tahlil qilish orqali kredit riskini baholashda qo‘llaniladi. 4. Șerbu, R. S. (2021). Creditworthiness Assessment for Credit Institutions and Enterprises: Methodologies and Applications. Sustainability, 13(21), 11574. 5. Gajdka, J., & Stos, A. (1996). Models for Predicting Bankruptcy in Transition Economies. European Journal of Operational Research, 93(2), 373- 386. 6. www.cbu.uz O‘zbekiston Respubl