BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDITDA XALQARO STANDARTLARGA O’TISHNING AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekistonda buxgalteriya hisobi va audit tizimini xalqaro standartlarga moslashtirish jarayonining ahamiyati, uning iqtisodiyotning shaffofligi va investitsion jozibadorligini oshirishdagi o‘rni tahlil qilinadi. Mamlakatda 2020-yildan boshlab moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini (MHXS) joriy etish bo‘yicha bosqichma-bosqich islohotlar amalga oshirilgani, bu jarayonda “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun (yangi tahrir, 2020-yil 24-fevral) hamda “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun (2021-yil 3- fevral) kabi huquqiy asoslarning ahamiyati yoritiladi. Maqolada Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi va IFAC (International Federation of Accountants) ma’lumotlari asosida xalqaro standartlarga o‘tishning makroiqtisodiy va mikroiqtisodiy afzalliklari hamda statistik tahlillar keltirilgan. Kalit so‘zlar: buxgalteriya hisobi, xalqaro standartlar, audit, MHXS, moliyaviy shaffoflik, investitsion jozibadorlik, O‘zbekiston, huquqiy asoslar, islohotlar. Globallashuv sharoitida iqtisodiyotning barqaror o‘sishi uchun moliyaviy axborotning ishonchliligi, taqqoslanishi va shaffofligi hal qiluvchi omil bo‘lib bormoqda. Shu bois O‘zbekistonda buxgalteriya hisobi va auditni xalqaro standartlarga moslashtirish davlat siyosatining strategik ustuvor yo‘nalishiga aylangan. Normativ-huquqiy tayanchning markazida 2016-yil 13-apreldagi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonunning yangi tahriri turadi; unda hisob va hisobotni tartibga solish vakolati Moliya vazirligiga berilgan va moliyaviy ko‘rsatkichlarning qiyoslanuvchanligi asosiy prinsip sifatida mustahkamlangan. Bu huquqiy asos keyingi bosqichlarda xalqaro standartlarga o‘tish mexanizmlarini joriy etish uchun platforma vazifasini bajardi. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (MHXS) bosqichma-bosqich o‘tish 2020-yil 24-fevraldagi Prezidentning PF-4611-sonli qarori bilan keskin tezlashtirildi. Mazkur qarorga muvofiq, 2021-yil 1-yanvardan birja a’zolari bo‘lgan aksiyadorlik jamiyatlari, tijorat banklari, sug‘urta tashkilotlari hamda yirik soliq to‘lovchilar moliyaviy hisobotni MHXS bo‘yicha tuzishi majburiy etib belgilandi; MHXSni ixtiyoriy qo‘llagan boshqa xo‘jalik yurituvchi subyektlar esa milliy standartlar bo‘yicha hisobot topshirishdan ozod qilindi. Qaror, shuningdek, davlat ulushi mavjud subyektlar va davlat korxonalari uchun ham MHXSga o‘tish jadvalini har yili 1-iyungacha e’lon qilish tartibini joriy qildi. 22 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Natijada hisobotlarning xalqaro investorlarga “o‘qilishi” osonlashdi, moliya bozorlari bilan muloqot soddalashdi va kapital qiymatini pasaytirish uchun zarur shaffoflik omillari kuchaydi. MHXSni huquqiy jihatdan tan olish va yangilanib boruvchi matnlarni rasmiy muomalaga kiritish tartibi ham ishlab chiqildi: 2020-yil 24-avgustdagi Vazirlar Mahkamasining 507-son qarori bilan MHXS va ularning talqinlarini tan olish tartibi tasdiqlandi, rasmiy tarjima va e’lon qilish bo‘yicha Moliya vazirligining vakolatlari belgilandi. Bu mexanizm yangi yoki o‘zgartirilgan standartlar kuchga kirganda ularni ichki huquqiy maydonga tez va izchil kiritish imkonini beradi, ya’ni “bir martalik moslashtirish” emas, balki doimiy uyg‘unlashuvni kafolatlaydi. Audit tizimi ham mazkur transformatsiyaga mos ravishda yangilandi. 2021- yil 25-fevralda qabul qilingan “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun mustaqillik, xolislik, halollik va maxfiylik tamoyillarini aniq belgilab, audit tekshiruvlarini xalqaro audit standartlari (ISA) asosida amalga oshirishni ko‘zda tutdi; auditning xalqaro standartlarini O‘zbekiston hududida qo‘llash uchun ularni tan olish tartibini Vazirlar Mahkamasi belgilashi qat’iy normativ talablarga aylantirildi. Qonun auditorlar malakasini oshirish, audit tashkilotlari ishini tashqi sifat nazorati va bozor shaffofligini kuchaytiruvchi mexanizmlarni ham joriy etdi. Kadrlar va institutsional salohiyat masalasi alohida e’tiborda: PF-4611 bilan MHXS bo‘yicha malakali kadrlarni tayyorlash, ilg‘or xalqaro sertifikatlash (jumladan, ACCA, CIPA va boshqalar) tizimiga integratsiya qilish, amaliy ko‘nikmalarni oshirish bo‘yicha vazifalar qo‘yildi. Bu orqali korxonalarda MHXSga muvofiq hisob siyosatini qurish, ECL kabi murakkab modellarni (masalan, IFRS 9 doirasida) joriy etish va konsolidatsiyalangan hisobotni tayyorlash kompetensiyalari bosqichma-bosqich shakllantirilmoqda. Amaliy natijalar nuqtayi nazaridan, MHXS va ISA ga moslashuv investorlar bilan “umumiy til”ni ta’minlaydi, kredit reytinglari va kapital bozorlari bilan ishlashni yengillashtiradi, axborot assimetriyasini qisqartiradi va nazorat organlari uchun riskka yo‘naltirilgan yondashuvni qo‘llash imkonini kengaytiradi. Aksiyadorlik jamiyatlari, banklar va sug‘urta kompaniyalari uchun MHXS talablari majburiyligi, boshqa subyektlar uchun ixtiyoriy qo‘llash imkoni (NAS bo‘yicha qo‘shimcha hisobot topshirmaslik bilan) biznes muhitida rag‘batni kuchaytirdi; davlat ulushi mavjud korxonalar bo‘yicha esa yillik jadv