YOSHLAR ORASIDA IJTIMOIY TARMOQLARGA QARAMLIK: OQIBATLARI VA SABABLARI

Аннотация

Ushbu maqolada yoshlar orasida ijtimoiy tarmoqlarga qaramlikning asosiy sabablari va oqibatlari tahlil qilinadi. Zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi va internetning ommalashuvi natijasida yoshlarning ko‘pchiligi ijtimoiy tarmoqlarda ko‘p vaqt o‘tkazmoqda. Bu holat nafaqat ularning ruhiy salomatligiga, balki ta’lim sifati, ijtimoiy munosabatlar va shaxsiy rivojlanishiga ham ta’sir qilmoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, nazorat qilinmagan ijtimoiy tarmoqdan foydalanish yoshlar o‘rtasida ruhiy tushkunlik, o‘ziga past baho berish, o‘qishga qiziqishning pasayishi va real hayotdagi muloqot ko‘nikmalarining sustlashishiga olib keladi. KALIT SO’ZLAR: ijtimoiy tarmoqlar, yoshlar, qaramlik, ruhiy salomatlik, ta’lim sifati. So‘nggi yillarda ijtimoiy tarmoqlar yoshlar hayotining ajralmas qismiga aylangan. Facebook, Instagram, TikTok, Telegram, X (Twitter) va boshqa platformalar orqali ular do‘stlari bilan muloqot qiladi, axborot oladi va bo‘sh vaqtini o‘tkazadi. Ammo bu jarayon nazoratsiz bo‘lsa, yoshlar orasida ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik shakllanadi. Ijtimoiy tarmoqlarga qaramlikning sabablari: 1. Doimiy axborot oqimi va tezkorlik – Ijtimoiy tarmoqlar orqali foydalanuvchilar doimiy yangiliklardan xabardor bo‘lishadi. Yoshlar aynan shu tezkorlikka o‘rganib qolganligi sababli ularni tez-tez tekshirib turish odatga aylanadi [1]. Bu oqimning doimiy bop’lib bqolishining sabablari:Algoritmik lentlar: Platformalar siz yoqtiradigan kontentni oldinga chiqarib, yana ko‘proq qolishga undaydi (infinite scroll). • Push-bildirishnomalar: Layk, izoh, “mention”, trend, “reminder” — bularning barchasi tez-tez qaytib tekshirishga majbur qiladi. • Jonli formatlar: Live efir, “stories”, real‑time chat va trendlar “hozir ko‘rmasam o‘tkazib yuboraman” degan hissiyot (FOMO)ni kuchaytiradi. • Ijtimoiy tasdiq: Layk va izohlar darhol kelishi — kichik, tez-tez takrorlanuvchi mukofotlar tizimini hosil qiladi. 4 Synapses: Insights Across the Disciplines SYNAPSES: Insights Across the Disciplines ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 8 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024 Psixologik mexanizmlar • O‘zgaruvchan mukofot (variable rewards): Har safar lentalarni yangilaganda natija oldindan noma’lum — ba’zan juda qiziq narsa chiqadi. Bu beqaror, ammo kuchli rag‘batlantiruvchi mexanizm. • FOMO (fear of missing out): Hech narsani o‘tkazib yubormaslik istagi tekshirish siklini tezlashtiradi. • Yangilikka sezgirlik: Miya yangi, kutilmagan axborotni kuchliroq qayd etadi; shu bois lentani yana “tortib ko‘rish” osonlashadi. • Mikro‑uzilishlar odati: Qisqa, lekin tez-tez bo‘ladigan tekshiruvlar (mikro‑task switching) diqqatni bo‘lib yuboradi va odatga aylanadi. 2. O‘zini ko‘rsatish va tasdiqlash ehtiyoji – Yoshlar o‘z hayotidagi voqealarni boshqalarga ko‘rsatish va ijobiy izohlar olish orqali psixologik qoniqish hosil qiladilar.Ijtimoiy tarmoqlar bu jarayon uchun ideal maydon yaratadi, chunki: • Profil va kontentni boshqarish mumkin: Foydalanuvchi o‘zi istagan rasmlar, statuslar va voqealarni tanlab joylaydi. • Oson va tez tasdiqlash imkoniyati: Layk, izoh, repost, kuzatuvchilar soni kabi ko‘rsatkichlar ijtimoiy maqom va tasdiqlashni bildiradi. • Darhol “javob” keladi: Joylangan postga bir necha soniyada “layk”lar tushishi, miyada mukofot gormonlari (dopamin)ni faollashtiradi. Yaxshi ko’rinish uchun filtrlardan foydalangan holda eng yaxshi lahzalarni baham ko‘radi. Bu orqali ular “men ham boshqalar kabi muvaffaqiyatliman yoki qiziqarli hayot kechiraman” degan signalni beradi. Tasdiqlash (validation)ga qaramlik • “Layyking” va izohlar odamning qadriyat hissini oshiradi. • Layklar kam bo‘lsa, bu tushkunlikka olib kelishi mumkin. • Yoshlar o‘zini baholashda ko‘pincha shu ko‘rsatkichlarga tayanib qoladi. FOMO (Fear of Missing Out)-Agar do‘stlari yangi surat yoki voqealarni joylagan bo‘lsa, yoshlar ham o‘zini “ko‘rsatish”ni kechiktirmaslikka harakat qiladi. Shu sababli tarmoqqa tez-tez kirish odati shakllanadi. 5 Synapses: Insights Across the Disciplines SYNAPSES: Insights Across the Disciplines ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 8 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024 Ijtimoiy solishtirish (social comparison)-tarmoqlarda boshqalarning “ideal” hayoti bilan solishtirish o‘ziga past baho berishga olib keladi. Shu jarayonda yana ko‘proq e’tibor olishga intilish kuchayadi. Yoshlar orasidagi ta’siri. 1. O‘z-o‘zini baholashning noaniqligi: Tarmoqdagi fikr-mulohazalarga bog‘lanib qolish ruhiy beqarorlikka olib kelishi mumkin. 2. Kreativlikni kamaytirishi: Yoshlar ko‘pincha “boshqalarga yoqadigan” kontentni yaratishga urinib, o‘z haqiqiy qiziqishlarini chetga surib qo‘yadi. 3. Real hayotga ta’siri: Ijtimoiy tasdiqlashga haddan tashqari intilish, o‘qish, oila yoki do‘stlar bilan jonli muloqotni e’tiborsiz qoldirishga sabab bo‘ladi. [2]. 3. Bo‘sh vaqtni to‘ldirish va ko‘ngilxushlik – Ko‘plab yoshlar ijtimoiy tarmoqlarni asosiy hordiq vositasi sifatida ko‘radi. Bu holat asta-sekin qaramlikka olib keladi [3]. 4. Peer pressure (tengdoshlardan bosim) – Guruhda ajralib qolmaslik uchun y