Развитие арабского повествования ХХ века

Аннотация

This article traces the development of the twentieth-century short story genre based on a comparative historical and comparative typological analysis of the short story genre of Egypt, Syria, Iraq, Palestine, Jordan, and Lebanon, and reveals the processes of interaction and adaptation of modern trends and directions based on the analysis of short stories by Arab writers of the twentieth century. The author 40 S HARQ MAS H’ALI highlights the methods of using the artistic traditions inherent in medieval Arabic prose in combination with modern means of expression and image, creative interpretation of myths of the peoples of the East and Greece. The article presents new interpretations of themes and images of short stories from ancient religious sources for artistic and aesthetic representation of modern reality, as well as it analyzes the features of the themes and poetics of modern Arabic short stories such as “ short story” “ة ريصق ةصق” (kissatun kasiratun), “long short story” “ ةليوط ةصق ” (kissatun tavilatun), “very short story” “ا دج ةريصق ةصق” (kissatun kasiratun jiddan). Keywords and expressions: genre of short story, literary process, poetic tradition, modern trends and directions, myth, ancient religious source, short story, long short story, very short story. Кириш. ХХ аср иккинчи ярмида Миср ва Машриқ араб мамлакатлари адабиётида, хусу- сан, ҳикоячилигида Ғарбда шаклланган замонавий йўналиш ва оқимларнинг таъсири сезилди. Араб ҳикоячилигида бадиий тафаккурнинг янгилик сари такомиллашуви жараёнида турли индивидуал, тажрибавий услублар пайдо бўлди. Бадиий ижоддаги мазкур ижодий ранг- баранглик Миср, Сурия, Ироқ, Ливан, Иордания, Фаластин каби мамлакатлар адабиётида деярли бир вақтда шаклланиб борди. Мазкур янгиланиш жараёнларининг юзага келишига маълум ички, яъни Шарқ халқлари адабиётининг жаҳон адабий жараёнига интеграцияси, глобаллашув даврида ўзаро таъсир ва тажриба алмашиш тамойилларининг жадаллашиши; ижодкорларга хос бўлган бадиий тафаккурининг янгилик сари бўлган тинимсиз ҳаракати; ХХ аср ўрталарида Яқин Шарқ мамлакатлари, хусусан, араб дунёсида муҳим сиёсий, ижтимоий, иқтисодий ўзгаришларнинг рўй бериши ва ташқи, яъни ХХ аср жаҳон адабий жараёнида реализмнинг табиий ривожланиши жараёнида магик, психологик, интеллектуал реализм оқимлари ва модернизмнинг экспрессионизм, сюрреализм, экзистенциализм, (Жеймс Жойс, Виржиния Вульф, Франц Кафка, Марсел Пруст, Жан Пол Сартр, Албер Камю ва б.) каби оқимларининг таъсири сабаб бўлди. Замонавий араб ҳикоячилиги жаҳон адабий жарёнидаги мазкур замонавий йўналиш ва оқимларнинг мазмун-моҳияти ва бадиий тасвир ва ифода воситаларини ўзлаштириш жараёнида бир вақтнинг ўзида миллийликни, миллий колоритни, шарқона қадрият ва бой адабий мерос анъаналарини сақлаб қолишга интилиш кучайди ва турли услубларни қўллаш йўлида тажрибалар кўпайиб борди. Мақсад ва вазифалар. ХХ асрнинг иккинчи ярмида Миср, Сурия, Фаластин, Иордания, Ироқ, Ливан каби араб мамлакатлари ҳикоячилигининг шаклланиш ва ривожланиш босқич- лари, жанр динамикаси ва унинг янги шакллари, янги поэтик ва услубий изланишларни қиёсий-тарихий, қиёсий-типологик таҳлил қилиш асосида таклиф ва тавсиялар ишлаб чи- қишдан иборат. Усуллар. Мақолада қўйилган мақсад ва вазифалардан келиб чиққан ҳолда, қиёсий- тарихий, қиёсий-типологик таҳлил методларидан фойдаланилган. Натижалар ва мулоҳаза. ХХ аср иккинчи ярми Миср ҳамда Машриқ мамлакатлари ҳикоячилигида ҳам мазмунан, ҳам шаклан ўзгаришлар рўй берди. Модернизмга мойил баъзи араб ёзувчилари ижодида янги бадиий тасвир воситалари яққол акс этган бўлса, баъзиларида эса уларнинг реалистик тасвир билан уйғунлашуви, яна бошқаларида реалистик тасвир устун бўлган ҳолда фақат инсоннинг ички борлиғи, руҳий кечинмаларидан иборат сюжет тизими кузатилади. Араб ҳикоячилигининг янгиланиш босқичида психологик реализм хусусиятлари ироқлик Фуад ат-Текерли, мисрлик Муҳаммад Шаълон, Аҳмад Абдулла Митвалий, Муҳсин Юсуф, Ғада ас-Самман, Валид Ихлосий ва бошқа адиблар ижодида кўзга ташланади. Фуад ат- Текерлининг “Номаълум пичирлаш” – «م هبم سمه»1 (“Ҳамсун мубҳим”) ҳикоясида инсон руҳий 1 archive.sakhrit.com. 41 S HARQ MAS H’ALI кечинмаларини ёритишда ички монологлар, паратекст каби ўзига хос усуллардан фойдаланган. Аксинча, суриялик ёзувчи Закария Тамер, Муҳаммад Ҳофиз Ражаб, Жўрж Салим, Эдвар ал- Харрот каби ёзувчилар ижодида эса инсон руҳияти, фожиавий ҳолатлар модернистик усулларда, яъни реал ва ирреал борлиқнинг аралашуви, сюрреалистик тасвирлар, магик реализм хусусиятлари намоён бўлади. Закария Тамернинг “Қамоқ” ва Жўрж Салимнинг “Менинг саҳройим” ҳикояларининг сюжети Франц Кафканинг “Жараён” асарини эслатади. Араб ёзув- чиларининг ҳикоя қаҳрамонлари ҳам “Жараён” асарининг бош қаҳрамони Йозеф К. каби номаълум сабабларга кўра ҳибсга олинади, Закария Тамер ҳикоясидаги Мустафо ва Жўрж Салимнинг қаҳрамони ҳам Йозеф К. каби гуноҳи нима эканлигини англаш йўлидаги изтироблари ва натижада ҳеч қандай айбсиз ўлим ҳукмига маҳкум этилиш жиҳатлари билан ўхшашдир. Замонавий араб ҳикоячилигининг янги