Узбекско-японские отношения в древности и средневековье

Аннотация

In this article given uzbek-japanese cultural and social-economical relations ancient and middle ages. It also analyzes data from articles of Japanese scholars –Sh.Kuwayama and M. Inabaabout ethnical history of Tokharistan and adjacent areas in early middle ages. Keywords and expressions: uzbek-japanese cultural and social-economical relations, japan ceramic, ud, Jabarqu, Sh. Кuwayama, М.Inaba, Тоkharistan. Ўзбек халқи ва японлар орасида тарихий яқинлик илдизлари узоқ ўтмишга бориб тақа- лади. Биргина Олтой назарияси1га кўра туркий ва япон халқларининг аждодлари эрамиздан аввалги II минг йилликка қадар тарихан бир тилда сўзлашишгани бунга мисол бўла олади2. Ўзбек-япон археологларининг қўшма экспедицияси олиб борган тадқиқотлар шуни кўр- сатадики, Ўзбекистон ҳудудида мавжуд бўлган Кушон подшолигининг давлат дини – буддавийлик Ўрта Осиё халқлари миллий қадриятлари ва анъаналари билан бойиган ҳолда VI асрда Шарқий Туркистон, Хитой ва Корея орқали Япония оролларига ҳам тарқалган. Кейинги даврларда Марказий Осиё минтақаси ва Кунчиқар ўлка ўртасидаги иқтисодий ва маданий алоқаларнинг ўрнатилишида Буюк Ипак Йўлининг ўрни катта бўлган. Ўзбе- кистон қадимий карвон йўллари кесишган чорраҳада жойлашган бўлиб, ушбу йўлларнинг Сирдарё шаҳобчаси Хитой, Корея ва Япониягача етиб борган3. Мазкур йўналиш бўйлаб биринчи минг йиллик ўрталаридан бошлаб буддавийлик дини роҳиблари – Фа-сян, Сюан 1 Олтой назарияси – туркий тиллар, мўғул тиллари ва тунгуз-манжур тилларини уларнинг келиб чиқиши бир деган тахмин асосида бирлаштирадиган тиллар макрооиласини билдирувчи шартли атама. Айрим олимлар ушбу макрооилага корейс ва япон тилларини ҳам киритганлар. “Олтой” атамаси эса ушбу тилларнинг эҳтимолдаги протоватанига ишорадир. Interactive Maps The Altaic Family from The Tower of Babel. http://starling.rinet.ru 2 Языки мира. Тюркские языки. – Бишкек, Кыргызстан, 1997. – С. 8. 3 Этнический атлас Узбекистана. –Ташкент, 2002. – С. 261. 70 S H ARQ MAS H ’ ALI Цзан, Хой Чао ва У Кунлар Марказий Осиё орқали Ҳиндистонгача етиб борган эди1. Маса- лан, Тан даврида Ўзбекистоннинг жанубий сарҳадларига 627-629 йилларда ташриф буюрган Сюан Цзаннинг “Да Тан сиюй цзи” (“Буюк Тан сулоласи даврида тузилган Ғарбий ўлкалар ҳақида эсдаликлар”) китоби хитойликлар билан бирга тарихий Япония давлати аҳолиси учун ҳам Ўзбекистон ҳақида асосий маълумот берувчи манба ҳисобланган2. Ўрта асрлардаги Япониянинг пойтахти бўлмиш Нара шаҳрида Хорюдзи ибодатхонасида сақланган суғд тилли ёзув суғдийларнинг Тинч океанидаги оролларда ҳам савдо-сотиқ ишлари билан олис манзилларга боргани ва Кунчиқар ўлка билан маданий ҳамда иқтисодий алоқаларнинг қадимийлигини кўрсатади. Япон императорларининг хазинасида энг қиммат- баҳо буюм сифатида сақланадиган ўртаосиё келиб чиқишига эга мусиқа асбоби – уд ҳам бунинг яққол исботидир. Ушбу мусиқа асбобининг устки қисмида иккита мусиқачининг зиёфати тасвирланган. Мусиқашунос олимларнинг фикрига кўра, уларнинг биттасини қўлида қозоқ қўбизи тутган ҳолда3. Тахмин қилинишича, ушбу қўбиз Ўрта Осиёдан Япо- нияга сомонийлар даврида IX-X асрлардан қимматбаҳо тортиқ сифатида олиб олиб борилган. Бу даврда аллақачон Японияда суғд савдо колонияси шаклланган эди. Қадимги Самарқанднинг Афросиёб шаҳар ҳаробасидан топилган майин оқ япон чинниси ва Қозоғистоннинг Талхиз деган жойидан топилган (XII асрга тегишли деб ҳисобланган) япон чинни товоғи ҳам Ўрта Осиё-Япония алоқаларининг қадимийлигидан дарак беради. Шунингдек, ўрта аср ёзма манбасида Япония давлатининг мавжуд бўлганини маҳаллий олимлар билгани ҳақида тарихий факт диққатга сазовордир. Масалан, Маҳмуд Қошғарий- нинг “Девону луғотит турк” асарида келтирилган туркий дунё харитасида Япониянинг “Жабарқа” деб номланиши бунга мисол бўла олади4. Ўтган асрнинг 90-йилларидан эътиборан япон тадқиқотчиларининг илмий ишлари орасида Ўзбекистоннинг жанубий вилояти Сурхондарё ҳудудида жойлашган Қадимги 1 Александрова Н. В. Путь и текст: китайские паломники в Индии. – Москва: Вост. лит., 2008. – 366 с; Ekrem E. Hsüan-Tsang Seyahetnamesi’ne göre Türkistan. Basılmamış doktora tezi. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. – Ankara, 2003. – 295 s; Fuchs W. Huei-Chao’s Pilgerreise durch Nordwest-Indien und Zentral-Asien um 726. Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaften. Phil.-hist. klasse. – Berlin: Verlag der Akademie der der Wissenschaften, 1938. – 426-470 s; The life of Hiuen-tsiang. By the Shaman Hwui Li. With an introduction containing an account of the works of I-Tsing by Samuel Beal, B.A., D.C.L. Popular Edition. – London: Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. Ltd, 1914; The Hye Ch’o Diary: Memoir of the Pilgrimate to the Five Regions of India. Translation, text and editing by: Han-sung, Yün-Hua, Shotaro Iida, Laurence W. Preston. Asian Humanities Press Po Chin Chai Ltd. –118 р; Yule H. Notes on Hwen Thsang’s account of the principalities of Tokharistan // JRAS. – London, 1873. T.VI. – 1-29 p. 2 У 12 бўлимдан иборат бўлиб, Марказий Осиё тарихининг исломгача бўлган даврини ёритиб берувчи асо