MASHINA DETALLARINI YIG‘ISHGA TAYYORLASH VA YIG‘ISH TEXNOLOGIYASI

Аннотация

Mazkur maqolada mashina detallarini yig‘ishga tayyorlash va yig‘ish texnologiyasining ilmiy-nazariy asoslari, amaliy bosqichlari va sanoatdagi ahamiyati tahlil qilingan. Detallarning yig‘ilishga tayyorlanishida bajariladigan ishlov berish, nazorat va komplektlash jarayonlari batafsil yoritilgan. Shuningdek, yig‘ish texnologiyasining turlari, bosqichlari va undan kutiladigan texnik va funksional talablar ko‘rib chiqilgan. Yig‘ish jarayonida aniqlik, ishonchlilik va o‘zaro almashtirilish kabi omillarning ahamiyati alohida ta’kidlangan. Kalit so‘zlar: texnik qismlar, mashina detallari, detallar, payvandlash, mexanik usul, mashinasozlik sanoati. Kirish. Zamonaviy sanoat ishlab chiqarish jarayonlarida mashina va mexanizmlarni yig‘ish ishlari muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Har qanday murakkab texnologik qurilmaning ishonchli va samarali ishlashi, avvalo, uning tarkibiy qismlarining sifatli tayyorlanishi hamda to‘g‘ri yig‘ilishiga bog‘liq. Shuning uchun mashina detallarini yig‘ishga tayyorlash va yig‘ish texnologiyasi mashinasozlik sanoatida alohida o‘ringa ega bo‘lib, bu jarayon muhandislik yondashuvi, aniq texnologik ketma-ketlik va yuqori darajadagi aniqlikni talab qiladi. Mazkur maqolada mashina detallarini yig‘ishdan oldingi tayyorlov bosqichlari, yig‘ish jarayonining turlari, usullari va texnologik talablari chuqur tahlil qilinadi. Yig‘ish texnologiyasining ilmiy-nazariy asoslari bilan bir qatorda, ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan amaliy usullar va zamonaviy texnologik yondashuvlarga ham e’tibor qaratiladi. Bu esa mashinalarning sifati, bardoshliligi va xizmat muddati yuqori bo‘lishini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism. Mashina detallarini yig‘ishga tayyorlash — bu detallarni sifat jihatdan tekshirish, moslashtirish, tozalash, yog‘lash va yig‘ishga yaroqli holga keltirish jarayonidir. Har bir mexanizm yoki agregat o‘ziga xos funksional yuklamani bajaradi va bu yuklamaning bajarilishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri detallar orasidagi mexanik aloqalarning to‘g‘riligiga bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli, detallarni yig‘ishga tayyorlashda quyidagi texnologik operatsiyalar muhim ahamiyatga ega: 1. Detallarni nazorat qilish va saralash Yig‘ishdan oldin detallar geometrik aniqlik, o‘lchamlar va sirt sifati bo‘yicha texnik hujjatlar asosida nazoratdan o‘tkaziladi. Muvofiq bo‘lmagan detallar ishlab https://scientific-jl.com 3 0 49-son_1-to’plam_Iyul -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi chiqarishdan chiqariladi yoki qayta ishlovga yuboriladi. Detallarning o‘zaro almashtiriluvchanligi ularning ishlab chiqarishdagi aniqlik darajasiga bog‘liq. 2. Moslikni ta’minlash va tozalash Birlashtiriluvchi sirtlar orasida muvofiqlik (pasovka) bo‘lishi shart. Mexanik harakatlanuvchi qismlar (masalan, val va podshipnik, tishli g‘ildiraklar) o‘zaro ishqalanmasdan, lekin bo‘shliqsiz o‘rnatilishi zarur. Detallar yig‘ilishdan oldin tozalanadi, yog‘lanadi yoki maxsus muhofaza qoplamalari bilan qoplanadi. 3. Yig‘ish tartibi va texnologiyasi Mashina yoki qurilmaning tuzilishiga qarab yig‘ish bir necha bosqichda amalga oshiriladi: Qism yig‘ish (agregat yig‘ish): dvigatel, uzatma qutisi, korpusli qismlar avval alohida yig‘iladi. Oraliq yig‘ish: oldindan yig‘ilgan agregatlar bir-biriga birlashtiriladi. Umumiy yig‘ish: mashinaning to‘liq strukturasi hosil qilinadi va funksional ishlash sinovdan o‘tkaziladi. 4. Yig‘ish usullari Yig‘ish jarayonida bir nechta texnologik usullar qo‘llaniladi: Mexanik usul: murvat, gayka, shtift, shpildan foydalanish orqali detallarni birlashtirish. Presslash usuli: kuch ta’sirida detallarni o‘rnatish (masalan, podshipniklarni valga o‘rnatish). Payvandlash: metall detallarni bir butun holga keltirish. Yelimlash yoki quyish: plastmassa yoki maxsus materiallardan tayyorlangan detallarni mahkamlash. 5. Yig‘ishdagi aniqlik va ishonchlilik Yig‘ish aniqligi mashinaning ishlash samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Agar detallar o‘rtasidagi muvofiqlik buzilsa, ortiqcha ishqalanish, qizib ketish, vibratsiya yoki nosozliklar yuzaga kelishi mumkin. Shuning uchun yig‘ishda TPI (texnologik pasportli instruktsiya) asosida qat’iy ketma-ketlikka rioya qilinadi. 6. Yig‘ilgan mahsulotni sinovdan o‘tkazish Yig‘ilgan qurilma harakatlanish tekshiruvidan, tebranish va shovqin testlaridan, funksional yuklama sinovidan o‘tkaziladi. Natijalar texnik hujjatlarga qayd qilinadi va sifati tasdiqlangach, mahsulot foydalanishga topshiriladi. Amaliy misol: Misol tariqasida, ichki yonuv dvigatelini yig‘ish jarayonini olaylik. Bu jarayonda quyidagi bosqichlar ketma-ket bajariladi: 1. Krank mili va blok korpus o‘rnatiladi. 2. Porshen va shatunlar krank miliga ulanadi. 3. Tsilindrlar, klapanlar va gaz taqsimlash mexanizmi yig‘iladi. https://scientific-jl.com 3 1 49-son_1-to’plam_Iyul -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi 4. Yog‘ va sovitish tizimi elementlari mahkamlanadi. 5. Dvigatel sinovdan o‘tkaziladi. Xulosa. Mashina detallarini yig‘ishga tayyorlash va yig‘ish texnologiyasi mashinasozl