ISHLAB CHIQARISH OMILLARI BOZORI: NAZARIY ASOSLARI VA ZAMONAVIY TENDENSIYALAR

Аннотация

Mazkur maqolada ishlab chiqarish omillari bozori — mehnat, kapital, yer (tabiiy resurslar) va tadbirkorlik qobiliyati bozorlarining shakllanish mexanizmlari hamda ularning o‘zaro aloqadorligi neoklassik va zamonaviy iqtisodiy nazariyalar doirasida tahlil qilinadi. Mehnat bozori dinamikasi, kapitalning foiz stavkalari orqali baholanishi, yer rendasi va intellektual omillar bozorining o‘sib borayotgan ahamiyati iqtisodiy samaradorlik va daromadlar taqsimotiga ta’siri nuqtai nazaridan ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: ishlab chiqarish omillari bozori; mehnat bozori; kapital rentabelligi; raqamli platformalar; yashil iqtisodiyot; institutsional rivojlanish. Annotation. In this article, the mechanisms of formation of the market of factors of production — the markets of labor, capital, land (natural resources) and entrepreneurial capacity-and their interaction are analyzed within the framework of neoclassical and modern economic theories. The dynamics of the labor market, the valuation of capital through interest rates, land rending and the growing importance of the market of intellectual factors are considered in terms of economic efficiency and the impact on the distribution of income. Key words: production factors market; labor market; capital profitability; digital platforms; green economy; institutional development. Bozor iqtisodiyotida mahsulot va xizmatlar narxini aniqlaydigan asosiy kuch — ishlab chiqarish omillari bozoridir. Adam Smit va David Rikardodan tortib, zamonaviy o‘sish nazariyasigacha bo‘lgan ilmiy adabiyotlar resurslarning bozordagi bahosi iqtisodiy o‘sish va farovonlikni belgilashini ta’kidlaydi. Maqolaning maqsadi O‘zbekiston va jahon tajribasi misolida omillar bozorining tarkibiy xususiyatlarini, son-sifat parametrlari va narx shakllanishi mexanizmlarini tahlil qilishdir. Neoklassik yondashuv. Neoklassik modelda har bir omil o‘zining chegaraviy mahsuldorligiga teng haq oladi (MRTS va MRP qonunlari). Mankiw (2021) va Varian (2020) mehnat haqini chegaraviy mehnat mahsuldorligi, foiz stavkasini kapitalning chegaraviy mahsuldorligi, rentani esa yerning nodirligi va unumdorligi bilan bog‘laydi. 127 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference Zamonaviy sanoat iqtisodiyoti. Olson (Collective Action) va Stiglitz (Information Economics) tadqiqotlari bozorning nomukammalligi — asimmetrik ma’lumot, monopsoniya kuchlari va tashqi ta’sirlar — omillar narxini o‘zgartirishini ko‘rsatadi. Raqobatni rivojlantirish va institutsional islohotlar resurslardan samarali foydalanish uchun zarur. Tadqiqot usullari. Maqolada komparativ statika, empirik ko‘rsatkichlarning deskriptiv tahlili va qiyosiy usuldan foydalanildi. Statistika qo‘mitasi ma’lumotlari va Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO) hisobotlari mehnat bozori ko‘rsatkichlarini yoritish uchun asos bo‘ldi. Taklif va talab omillari. Aholi demografik tuzilmasi, migratsiya oqimlari va malaka darajasi mehnat taklifini belgilaydi. Raqamlashtirish jarayonida malakasi past ishchilar talabining qisqarishi, yuqori malakali IT mutaxassislariga talab ortib borayotgani kuzatilmoqda. Gig-iqtisod va platforma mehnati. Upwork, Yandex-Go va mahalliy platformalar orqali mustaqil pudratchilar segmenti kengaymoqda. Bu jarayon ijaraga olingan mehnat kontraktlari o‘rniga moslashuvchan ish shakllarini yaratmoqda, shu bilan birga ijtimoiy himoya va barqaror daromad masalalarini keskinlashtiradi. Mehnat haqining aniqlanishi. Bargaining power (kuchli kasaba uyushmalari, kollektiv kelishuvlar) va mehnat samaradorligi mehnat haqini belgilovchi asosiy omillardir. O‘zbekistonda 2024-yilda o‘rtacha ish haqining real o‘sishi 6,3 %ni tashkil etdi, bunda yuqori malakali IT va qurilish mutaxassislari eng katta ulushga ega. Kapital bozori va foiz stavkalari. Kapital omili — asosan moliyaviy va real (asosiy) kapital shaklida — korxonalar investitsiya qarorlariga ta’sir qiladi. Foiz stavkasi kapital narxining indikatoridir. 2023-2024-yillar davomida Markaziy bankning pul-kredit siyosati foiz stavkalarni pasaytirishi ishlab chiqarish uchun kredit resurslarini arzonlashtirdi, natijada investitsiya ko‘rsatkichlari 15 % ga oshdi. Kapital rentabelligi va texnologik yangilanish. Solow o‘sish modeliga ko‘ra, texnologik taraqqiyot kapitalning chegaraviy mahsuldorligini oshiradi. Yashil texnologiyalar va avtomatlashtirish korxonalar uchun kapitalning unumdorligini sezilarli darajada kuchaytirdi. Yer va tabiiy resurslar bozori. Yer resurslarining nodirligi uni ijaraga (rentaga) mos qiladi. Rikardo nazariyasiga ko‘ra, eng unumdor yer segmentlari differensial rentani taklif etadi. O‘zbekiston agrar sektorida yer ijarasi tizimi 128 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference islohotlari (2023-yildagi qishloq xo‘jaligi yerlarini xususiylashtirishga oid hujjat) ishlab chiqarish samaradorligini oshirdi. Yashil iqtisodiyot va resurs talabi. Energiya samaradorligini oshirish bo‘yicha “Yashil O‘zbekiston–2030” s