TA’LIM TIZIMIDA DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIK ASOSIDAGI INFRATUZILMA RIVOJI

Аннотация

Ushbu maqolada men ta’lim tizimida infratuzilmani rivojlantirishda davlat-xususiy sheriklik (DXSh) modelining zarurati va samaradorligini muhokama qilaman. Mamlakatimizda ta’lim sohasidagi moddiy-texnik bazani zamonaviylashtirish va kengaytirish borasida xususiy sektorni jalb qilish orqali erishilayotgan ijobiy natijalar, shuningdek, bu jarayon bilan bog’liq mavjud muammo va takliflar tahlil qilinadi. Maqolada o’zim kuzatgan misollar asosida DXShning ta’lim infratuzilmasi uchun imkoniyatlari, huquqiy asoslari, xavf- xatarlar va istiqbolli yechimlari ilmiy yondashuvda tahlil etilgan. Muallif sifatida bu sohada yanada barqaror va ta’sirli hamkorlik mexanizmlari shakllanishi zarurligini ilgari suraman. Kalit so’zlar: davlat-xususiy sheriklik, ta’lim infratuzilmasi, xususiy sektor, hamkorlik modeli, investitsiya, ta’lim sifati, barqaror rivojlanish. Kirish: Bugungi globallashuv va texnologik taraqqiyot sharoitida ta’lim tizimining raqobatbardoshligini ta’minlash, zamonaviy infratuzilmaviy yechimlarni joriy etish orqali yuqori sifatli ta’lim muhitini yaratish har qachongidan ko’ra muhimroq bo’lib bormoqda. Ayni paytda, davlat tomonidan barcha ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini to’liq va tezkor yangilash imkoni mavjud emas. Shu sababli, men ta’lim sohasida davlat-xususiy sheriklik (DXSh) modelini joriy etish muqarrar va zaruriy deb hisoblayman. O’zbekistonda oxirgi yillarda DXShning qonunchilik asoslari mustahkamlanib, turli sohalarda — ayniqsa, sog’liqni saqlash, transport va kommunal xizmatlarda — bu mexanizm aniq natijalar berayotganini ko’rib turibmiz. Endi esa ta’lim infratuzilmasini rivojlantirishda ham xususiy sektorni faol jalb etish va investitsiya muhiti yaratish orqali ta’lim sifati va qamrovini oshirish, raqamli texnologiyalarni tatbiq qilish, energiya tejamkor binolar barpo etish va zamonaviy o’quv muhitini shakllantirish imkoniyatlari yuzaga kelmoqda. Mazkur maqolada men aynan ushbu imkoniyatlar, mavjud muammolar va istiqbolli yo’nalishlarni tahlil qilgan holda, davlat va xususiy sektor o’rtasidagi samarali hamkorlik modeli qanday shakllanishi kerakligi borasidagi o’z ilmiy-nazariy va amaliy qarashlarimni ilgari suraman. Shu bilan birga, O’zbekistonda ta’lim sohasidagi DXSh loyihalari asosida olib borilgan tajribalarga ham tayanaman. Adabiyotlar sharhi: Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) modeli xalqaro miqyosda bir necha sohalarda, jumladan ta’lim infratuzilmasida ham muhim iqtisodiy mexanizm sifatida shakllanmoqda. Jahon bankining (2020) “Public-Private Partnerships in Education” nomli hisobotida qayd etilishicha, infratuzilma bilan bog’liq muammolarni yechishda xususiy sektorni jalb qilish orqali ta’lim tizimidagi muhim o’zgarishlar amalga oshirilgan. Ayniqsa, moliyaviy yukni yengillashtirish, innovatsion yondashuvlarni tez joriy etish, xizmat sifatini oshirish borasida ijobiy natijalar kuzatilgan. UNESCO (2021) o’z tavsiyalarida DXSh modeli orqali maktab qurilishi, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini ta’limga joriy etish, hamda maktabgacha ta’lim muassasalarini rivojlantirishda barqarorlik va tezkorlik ta’minlanishini ta’kidlaydi. Shuningdek, Buyuk Britaniya, Hindiston, Janubiy Koreya kabi davlatlarda DXSh 93 asosida tashkil etilgan ta’lim inshootlari, ularning boshqaruv mexanizmlari va foyda taqsimoti tizimlari chuqur o’rganilgan. O’zbekiston kontekstida, Prezidentning 2021-yil 24-martdagi PQ–5032-sonli qarori orqali ta’lim tizimida davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish bo’yicha asosiy huquqiy yo’nalishlar belgilab berildi. Mazkur hujjatga ko’ra, DXSh asosida maktablar, maktabgacha ta’lim muassasalari va kasb-hunar markazlari qurilishi uchun xususiy investorlarga soliq imtiyozlari, yer uchastkalari va boshqa preferensiyalar berilishi nazarda tutilgan. Shu bilan birga, Xolboev R. (2022) tomonidan olib borilgan tadqiqotda O’zbekistonda DXSh loyihalarining iqtisodiy asoslari, risklarni taqsimlash mexanizmlari va foydalilik darajalari chuqur tahlil qilingan. Unga ko’ra, ta’lim sohasida xususiy sektor faolligini oshirish uchun aniq kafolatlar va rentabellik mexanizmlarini ishlab chiqish muhim sanaladi. Xalqaro tajriba va mahalliy normativ-huquqiy asoslarni solishtirish shuni ko’rsatadiki, O’zbekiston DXShni ta’lim infratuzilmasiga tatbiq etishda hali dastlabki bosqichda bo’lsa-da, bu modelning kelajakdagi salohiyati yuqori. Shu nuqtai nazardan, men ushbu maqolada DXSh asosidagi ta’lim infratuzilmasini rivojlantirishning amaliy asoslarini, imkoniyatlarini va muammolarini tahlil qilishni maqsad qilib qo’ydim. Metodologiya: Mazkur tadqiqotda davlat-xususiy sheriklik asosida ta’lim infratuzilmasini rivojlantirish bilan bog’liq nazariy qarashlar hamda amaliy tajribalarni chuqur tahlil qilish maqsadida bir nechta metodologik yondashuvlar qo’llanildi. Avvalo, mavjud huquqiy-me’yoriy bazani o’rganish maqsadida O’zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–5032-sonli qarori, Xalq ta’limi vazirligi, Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligining statistik hisobotlari, shuningdek, xalqaro tashkilo