Взаимосвязь частноправовых и публично-правовых норм в обеспечении интересов потребителей на страховом рынке

Аннотация

мазкур мақолада суғурта соҳасида такомиллаштириш лозимлигини кўрсатади. ҳусусий ҳуқуқ билан оммавий ҳуқуқ ўзаро нисбати, Айни пайтда, суғурта бозорида истеъмолчи шунингдек, ихтиёрий суғурта билан мажбурий суғурта манфаатларини таъминлашда хусусий ҳуқуқ ва фаолиятларини тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий оммавий ҳуқуқ қоидаларининг ўрни ҳамда уларнинг ҳужжатлар таҳлили, ушбу норматив-ҳуқуқий ўзаро нисбатини илмий жиҳатдан таҳлил қилиш соҳани ҳужжатларни янада такомиллаштириш истиқболлари янада ривожлантиришга қаратилган хулоса ва ўрганилиб, хорижлик цивилист олимларнинг фикрлари, таклифларни илгари суриш имконини беради. ривожланган давлатларнинг қонунлари таҳлил Маълумки, хусусий ҳуқуқ ҳуқуқ субъектлари қилинган ҳамда амалдаги қонунчиликка ўзгартиш ва орасидаги фуқаролик, оила, тадбиркорлик, меҳнат ва қўшимчалар киритиш тўғрисида таклифлар берилган. ерга оид муносабатларни тартибга солса, оммавий Таянч сўзлар: суғурта, суғурта шартномаси, ҳуқуқ эса фуқаро ва давлат ўртасидаги ихтиёрий суғурта, мажбурий суғурта, суғурта муносабатларни, бошқача айтганда конституциявий, қилдирувчи, суғурта зарари, суғурта қилдирувчининг жиноий, жиноий процессуал, молиявий ва маъмурий хуқуқ ва мажбурияти. муносабатларни тартибга солади [19]. Айрим тарихий манбаларда “Хусусий ҳуқуқ” (jus Аннотация: в статье рассматривается взаимосвязь publicum) ва “Оммавий ҳуқуқ” (jus privatum) кадимги между частным правом и публичным правом в сфере Рим даврида пайдо бўлганлигини таъкидлаб, страхования, а также анализ нормативных документов, қуйидагича таъриф берилган. Оммавий ҳуқуқ – бу регулирующих добровольное и обязательное қадимги Рим давлатининг ҳуқуқ соҳасидаги страхование, перспективы дальнейшего муносабатларини тартибга солган бўлса, хусусий ҳуқуқ совершенствования этих правовых документов, эса – Рим фуқаролари ва жамоани фойдасига хизмат анализ зарубежных ученых-цивилистов, а также қиладиган ҳуқуқларни тартибга солган” [7], деган законы развитых государств и на их основа фикрлар илгари сурилган. Бундан ташқари, илмий предлогается внесение измений и дополнений в изланишлар олиб бориш жараёнида қадимги Рим национальное законадательство. хусусий ҳуқуқида “XII жадвал” қонуни амал қилганини, Ключевые слова: страхование, договор ушбу қонун “УЛПИАН4” ёндашувига асосланганлигини страхования, добровольное страхование, кўришимиз мумкин. Ушбу ёндашувга кўра “оммавий обязательное страхование, страховщик, страхование ҳуқуқ” фақатгина Рим давлатидаги муносабатларни от убытков, права и обязанности страховщика. тартибга солса, “хусусий ҳуқуқ” эса алоҳида шахсларнинг муносабатларини тартибга солади [8]. Annotation. in the article, in order to further improve “Улпиан” ёндашувига кўра, “оммавий ҳуқуқ - давлат the protection of the rights and interests of policyholders, ва фуқаролар ўртасидаги муносабатларни тартибга as the main participant in the insurance contract, the na- ҳам солади [15; 7- с]. Папиниан5 фикрича, “Бошқа tional legislation, the opinions of domestic and foreign мезонларга кўра – шахсларнинг ўзаро келишуви билан scientists, civilists and the laws of developed states regu- меъёрни ўзгартириш имкони йўқ. Шунингдек, у lating insurance are analyzed and, on their basis, amend- оммавий ҳуқуқ нормалари императив ҳуқуқ ments and additions are proposed to the national legisla- нормаларига тааллуқли [8], деган фикрни илгари tion. сурган бўлса, баъзи бир манбааларда эса хусусий Keywords: insurance, insurance contract, voluntary келишувни оммавий ҳуқуқ билан алмаштириш мумкин insurance, compulsory insurance, insurer, loss insurance, эмас” [6; 14-с], деган ғоя илгари сурилади. rights and obligations of the insurer. Бошқа ҳуқуқшунос олимларда эса “Қадимги Рим ҳуқуқида хусусий ҳуқуқ ва оммавий ҳуқуқ соҳалари Ўзбекистон Республикасида суғурта соҳасини иккига бўлинган ҳолда мавжуд бўлмаган” [1; 32- с], тартибга солиш ва ривожлантиришга қаратилган қатор деган қарашлар мавжуд, чунки Европа қонун ҳужжатлари қабул қилинган бўлиб, улар орасида мамлакатларида буржуа давлатларининг “хусусий Ўзбекистон Республикаси Президентининг мулкка аралашмаслик принципи” мавжудлиги 2019 йилнинг 2 августдаги “Ўзбекистон аниқланган [8]. Бундан ташқари, XIX асрда ҳам хусусий Республикасининг суғурта бозорини ислоҳ қилиш ва ҳуқуқ ва оммавий ҳуқуқ бўйича бир қанча цивилист унинг жадал ривожланишини таъминлаш чора- олимлар ўртасида тортишувлар юзага келган. тадбирлари тўғрисида”ги 4412- сонли қарорини Жумладан, Г.Ф.Шершеневич хусусий ва оммавий алоҳида кўрсатиш керак. Унда бугунги кунда суғурта ҳуқуқни икки ҳолатга бўлади: мулкий (бу йўналиш амалиётида амалда бўлган, аммо ўзининг ижобий тарафдорлари Домиций Ульпиан, К.Малышев, самарасини бермаётган қонун ҳужжатларини амалдан чиқариб ташлаш, қонундаги бўшлиқларни тўлдириш ҳамда уларни янада такомиллаштириш масалалари 4 Изоҳ: Домиций Ульпиан римлик олим бўлиб, у табиий ҳуқуқ устувор вазифа сифатида белгиланган. Шунингдек, тарафдори бўлган. 5Изоҳ: Эмилий Папиниан (лат. Aemilius Papinianus) – таниқли ушбу қарорда суғурта бозорини ислоҳ