Общественная опасность латентных преступлений

Аннотация

В статье исследуется формирование понятия латентных преступлений, изучены виды и классификация латентных преступлений. Обсуждаются взгляды и мнения различных ученых о классификации латентных преступлений на категории и виды. Проанализирована статистика латентной преступности. Ключевые слова: латент, латентные преступления, причины возникновения, виды латентных преступлений, классификация латентных преступлений. 95 Davlat boshqaruvi sohasida korrupsiyaviy xavf-xatarlarni bartaraf etish mehanizmlarini takomillashtirish masalalari” mavzusida respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi LATENT – YASHIRIN JINOYATCHILIKNING JAMIYATGA HAVFI Odilov Asadbek о‘g‘li, TDYU Ixtisoslashtirilgan filiali 3-kurs talabasi. Ilmiy rahbar: Yusupdjanova Gulnoza Ilxomovna, TDYU Ixtisoslashtirilgan filiali “Huquqbuzarliklar profilaktikasi va jamoat havfsizligini ta’minlash” kafedrasi o’qituvchisi Е-mail: gyusupdjanova@mail.ru Аnnotatsiya: “Latent” tushunchasi yuridik fanga jinoyatchilikni barcha ko'rinishlarini sinchkovlik bilan o'rganish davrida kirib kelgan bo'lib, bu tushuncha jinoyatning haqiqatda sodir bo'lgan, ammo turli sabablarga ko'ra yashirin bo'lib qоlgаn qismini belgilashda qo'llanilgan. Yиridik adabiyotlarda lаteпt jinoyatlarning turli хil talqinlari mavjud bo'lsada, аksariyat hollarda lаtепt jinoyatlarning umumiy tushunchasiga uning аsоsiy, zaruriy belgisi sifatida noma'lum (yashirin) jihati mavjudligi оlinadi. Maqolada latent jinoyatlar tushunchasining shakllanishi, latent jinoyatlarning turlari va tasniflanri o'rganilgan. Kalit so‘zlar: latent, latent jinoyatchilik, yashirin jinoyatlarni tasniflash, latent jinoyatchilik sabablari va oqibatlari, latent jinoyatchilikni oldini olish. So'nggi yillarda mamlakatimizda huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi kurashish sohasida salmoqli ishlar amalga oshirilmoqda. Huquqni muhofaza qiluvchi organlarning samarali mehnati va aholi huquqiy madaniyatining oshishi tufayli umumiy jinoyatchilikning kamayishi kuzatilmoqda. Shu bilan bir qatorda, jamiyat uchun xavfli bo'lgan latent (yashirin) jinoyatlarning turi va tasnifiy xususiyatlarida bir oz bo'lsada o'zgarishlar yuz bermoqda. Lotin tilidan tarjima qilinganda «latent» (latens, latentis) yashirin, ko'rinmas, tashqi ko'rinishga ega emas degan ma'noni bildiradi. Ushbu atama ijtimoiy xayotni turli sohalarida yashirin, noma'lum va ko'rinmas hodisa va jarayonlarni ifodalashda keng qo'llaniladi. O'zbekiston yuridik ensiklopediyasida latent jinoyatchilik, qonunga binoan, sodir etilgan jinoyatlarni tergov qilish yoki ko'rib chiqish huquqi berilgan organlardan yashirilgan, ushbu organlar aniqlamagan va jinoiy jazoga tortilishi kerak bo'lgan qilmishlar ro'yxatida aks etmagan, ya'ni qayd etilmagan jinoyatlar tushuniladi [1]. Yuridik adabiyotlarda latent jinoyatlarning turli xil talqinlari mavjud bo'lsada, aksariyat hollarda latent jinoyatlarning umumiy tushunchasiga uning asosiy, zaruriy belgisi sifatida noma'lum (yashirin) jihati mavjudligi 96 Davlat boshqaruvi sohasida korrupsiyaviy xavf-xatarlarni bartaraf etish mehanizmlarini takomillashtirish masalalari” mavzusida respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi olinadi. Adabiyotlarda latent jinoyatlarni ifodalashda turli xil atamalar qo'llaniladi: «latent jinoyat», «latent jinoyatchilik», «yashirin jinoyat», «noma'lum jinoyat», «shubhali (qorong'i) sonlar», «shubhali atama» va boshqalar [2]. Kriminologiya fanida yashirin, ya'ni latent jinoyatlar deyilganda, jinoyatga dahldor ishlarni qonun asosida ko'rib chiqishga va tergov harakatlarini yuritishga vakolatli davlat organlariga xabar kelmagan yoki tegishlicha axborot-hisob yuritish ro'yxatidan o'tmagan jinoyatlarni tushunish e'tirof etiladi. So‘nggi yillarda ushbu salbiy hodisaning barqaror global o‘sishi fonida jinoyatchilikning qayd etilgan qismi kamayishiga erishildi. Bu mamlakatimizda yashirin jinoyatchilik haqiqiy jinoyatlarning aksariyat qismini egallashiga olib kelishi mumkin. Shu bilan birga, yashirin jinoyatchilik qanchalik ko‘p bo‘lsa, aholini huquqni muhofaza qilish organlari tomonidan jinoyatlardan himoya qilish darajasi past bo‘ladi va jinoyatchilikning o‘zini-o‘zi boshqarish darajasi shunchalik yuqori bo‘ladi. Jinoyatchilikning ko‘payishiga yordam beradigan eng yaxshi taraf bu jazosizlikdir. Jinoyatchilarga jinoyatchilikning salbiy o‘zgarishiga ta’sir qiladigan jiddiy va og‘ir jinoyatlar sodir etish imkonini beradi. Shu bilan birga, alohida jinoyat turlarining latentligi ularning umumiy sonining 90 foizidan (ekologik jinoyatchilik, kompyuter, korrupsion jinoyatchilik, maishiy zo‘ravonlik, iqtisodiy, tashkiliy va boshqa turdagi) jinoyatchilikning haqiqiy tasvirini buzishi mumkin. Yashirin jinoyatlarni o‘rganish bo‘yicha xorijiy va mahalliy tajribani, shuningdek, jahon tendentsiyalarini o‘rganish orqali jinoyatchilikning yillik o‘sishi bu jinoyatchilikning 5-7% latentligi haqida xulosa chiqarish imkonini beradi va bu har yili qayd etilgan arizalar hamda sodir etilgan jinoyatlar to‘g‘risidagi xabarlar soniga qarab belgila