Недействительность сделки и ее основные признаки

Аннотация

Мақолада битимнинг ҳақиқий эмаслиги ва унинг асосий белгилари таҳлил этилади. Шунингдек, битимнинг ҳақиқий эмаслигига нисбатан илмий адабиётлардаги ҳуқуқшунос олимларнинг ушбу йўналишдаги фикр- мулоҳазалари илмий -назарий жиҳатдан таҳлил этилган. Калит сўзлар: фуқаролик ҳуқуқи, битим, битимнинг ҳақиқий эмаслиги, ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмаган битим, ҳуқуқбузарлик, ҳуқуқ- тартибот, ҳуқуққа хилоф, низоли битимлар. НЕДЕЙСТВИТЕЛЬНОСТЬ СДЕЛКИ И ЕЕ ОСНОВНЫЕ ПРИЗНАКИ Мусаев Кодирбек Абдукодирович, Независимый исследователь Ташкентского государственного юридического университета, 3-й степени советника юстиции E-mail: qodir2605@umail.uz Аннотация: В статье анализируется недействительность сделки и ее основные признаки. Также научно проанализированы мнения ученых-правоведов в научной литературе о недействительности сделок в данной сфере. Ключевые слова: гражданское право, сделка, недействительность сделок, ничтожные сделки, правонарушение, правопорядок, неправомерно, оспоримые сделки. 83 Davlat boshqaruvi sohasida korrupsiyaviy xavf-xatarlarni bartaraf etish mehanizmlarini takomillashtirish masalalari” mavzusida respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi INVALIDITY OF THE TRANSACTION AND ITS MAIN FEATURES Musayev Kodirbek Abdukodirovich, Independent researcher at Tashkent State University of Law, 3rd degree adviser justice E-mail: qodir2605@umail.uz Annotation: The article analyzes the invalidity of the transaction and its main features. The opinions of legal scholars in the scientific literature on the invalidity of transactions in this area are also scientifically analyzed. Key words: civil law, transaction, invalidity of transactions, void transactions, offense, law and order, unlawfully, disputed transactions. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш. Мирзиёев таъкидлаганидек, “Инсон, унинг ҳақ-ҳуқуқлари, қадр-қиммати ва қонуний манфаатларини таъминлаш ҳамда ҳимоя қилиш тамойили, ислоҳотларимиз моҳиятини ташкил этмоқда. ... Бир сўз билан айтганда, жамиятимизда демократия тамойиллари, Конституция ва қонун устуворлигини таъминлаш, сифат жиҳатидан янги босқичга кўтарилмоқда” [1]. Шундан келиб чиқиб айтадиган бўлсак, амалдаги Фуқаролик кодексида ўзининг ечимини топмаган кўплаб масалалар қаторида битимнинг ҳақиқий эмаслиги масалаларини илмий концептуал жиҳатдан чуқур таҳлил этишни тақозо этади. Битим фуқаролик ҳуқуқи тизимида марказий институтлардан биридир. Битим фуқаролар ва юридик шахсларнинг фуқаролик ҳуқуқлари ва мажбурятларини белгилаш, ўзгартириш ёки бекор қилишга қаратилган ҳаракатлардир. Ҳар қандай битим томонларнинг ҳоҳиш-истагига йўналтирилган юридик таъсирга эришишга қаратилган. Исталган фуқаролик-ҳуқуқий натижалар юзага келмаган тақдирда, битим ҳақиқий эмас деб ҳисобланади. Битимнинг ҳақиқий эмаслиги унга қаратилган ҳуқуқий оқибатларни келтириб чиқармайди ва битим тарафлари ушбу турдаги битимлардан келиб чиқадиган ҳуқуқ ва мажбуриятларни олмайдилар ва у тузилган пайтдан бошлаб ҳақиқий эмас деб ҳисобланади. Битимларни ҳақиқий эмас деб топиш, биринчи навбатда, ҳуқуқ- тартиботни ҳимоя қилишга қаратилган ва бу ҳуқуқ ва 84 Davlat boshqaruvi sohasida korrupsiyaviy xavf-xatarlarni bartaraf etish mehanizmlarini takomillashtirish masalalari” mavzusida respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi мажбуриятларни бекор қилишига олиб келади, чунки уларни амалга ошириш қонунчилик талабига риоя этилади. Битимлар тузишда томонларнинг инсофли хатти-ҳаракатларига қаратилган битимларнинг ҳақиқий эмаслиги институти, фуқаролик обороти иштирокчилари ўртасида ҳуқуқий муносабатларни ривожлантиришнинг янги йўналишларни ва ҳуқуқни қўллаш амалиётида янги ёндашувларни шакллантиришга ёрдам беради. Ҳуқуқий адабиётларда таъкидлаб ўтилганидек, битимнинг ҳақиқий эмаслиги тўғрсида турли хил ёндашувлар мавжуддир. Жумладан, Г.Ф. Шершеневич битимнинг ҳақиқий эмаслигини икки турга ажратади: 1) мутлақ ҳақиқий эмас ёки битим қонунчилик талабларига мувофиқ ҳеч қандай ҳуқуқий оқибатларга олиб келмаса, ўз-ўзидан ҳақиқий эмас деб топилади; 2) нисбий битимнинг ҳақиқий эмаслиги ёки уни рад этилиши битимни ўз-ўзидан ҳақиқий юридик оқибатлардан маҳрум қилмайди, балки фақат манфаатдор шахснинг эътирози ёки даъвоси билан бундай натижага олиб келади [2]. Ҳуқуқшунос олимлар битимнинг ҳақиқий эмаслигининг ҳуқуқий моҳиятини таҳлил қилишда, битимни ҳақиқийлиги ва ҳақиқий эмаслигини ҳуқуқий табиатини иккита фарқловчи белгиларга ажратилади: – ҳаракатларнинг қонунийлиги (ноқонунийлиги); – улар йўналтирилган ҳуқуқий оқибатларни келтириб чиқаришига қараб. Ҳ.Р. Раҳмонқуловнинг фикрича, ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмаган битим ҳақида умумий қоида ФКнинг 116-моддасида назарда тутилади. Унга кўра қонун ҳужжатларининг талабларига мувофиқ келмайдиган мазмундаги битим, шунингдек, ҳуқуқ-тартибот ёки ахлоқ асосларига атайин қарши мақсадда тузилган битим ўз-ўзидан ҳақиқий эмасдир. Низоли битим суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилгунга қадар ҳақиқий бўлиб ҳисобланади ва суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилган пайтдан эътиборат унинг давом этиши келажак вақт учун ҳаракатдан тўхтайди. Ҳақиқий эмас деб