Классификация лексики произведения "Хайрат уль-Аброр" в зависимости от отношения формы и значения

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье проводится системный анализ лексики лексикология, произведения Алишера Навои «Хайрат ул-аброр» на основе омонимия, соотношения формы и значения. Лексические единицы, синонимия, используемые в произведении, классифицируются по метафора, метонимия, семантическим группам, рассматриваются их синонимическая морфологические формы и духовно-эстетическая нагрузка. парадигма, Особое внимание уделяется таким семантическим омонимический ряд, явлениям, как синонимия, антонимия, омонимия, метафора лексика староузбекского и метонимия. Статья способствует глубокому пониманию языка. художественных возможностей языка Навои через изучение лексического богатства произведения. Результаты исследования позволяют классифицировать лексику данного произведения на основе современных лингвистических подходов. “Hayrat ul-abror”da omonimlar, sinonimik paradigma, antonimlardan maqsadga muvofiq foydalanilgan. Omonimlar. “Hayrat ul-abror”dagi omonimlarni turkum jihatdan quyidagicha ajratish mumkin. Bir turkumga mansub so‘zlar o‘rtasidagi omonimlik: a) omonimlik ot turkumiga mansub so‘zlar orasida kuzatiladi: ot I; ot II: burj I “qadimgi astronomiyada quyoshning yillik harakat doirasidagi o‘n ikki nuqtaning har biri”: ... oftob qavs burjida edi (321); burj II “qal’a devorining tirgaklari, qal’aning cho‘qqisi”. Namoz xufton burj uchti (93); tosh 1 “to‘p, zarbzan o‘qi, quroli” ...tosh tayyor bodubtur, ne farmon bodur? Farmon bo‘ldikim, bu toshni otsun, yana men borg‘uncha yana bir toshni tayyor qilsun (442); tosh II “jism”: Imorat kursisini tamom toshdin farsh qilibturlar (106); tosh III “ichimlik, chog‘ir navi”: Ikki nav’ chog‘ir bo‘lur: arra toshi va suhan toshi derlar (191). Bu o‘rinda tosh arra toshi va suhan toshi qo‘shma so‘zlarining tarkibiy qismidir; ko‘hpoya I “ulug‘”: ...ikki ko‘hpoyadur, Sayid Yusuf majam aning ulug‘i edi... (130); ko‘hpoya II “ma’muriy – hududiy birlik”: Isfara viloyati to‘rt bo‘luk ko‘hpoyadur (61); ko‘hpoya III geografik hudud, Yana bir Isfaradur, ko‘hpoyada voqi’ bodubtur (61); boshliq I “bosh kiyimi” ; boshliq II “guruh yetakchisi”; naqsh I “kuy, ashula (NAL,457): ,.ul jumladin bir naqshi bor, nuhranga mavsum (242); naqsh II “buyum va binolardagi naqsh”; b) omonimlik fe’l turkumiga mansub so‘zlar orasida kuzatiladi: fe’l I; fe’l II. Rioyat qilmoq I “ri’oyat”- a. “rioya, e’tiborga olish“ so‘zidan, “hurmatlamoq” ma’nosida kelgan (NAL,527): Otam Umarshayx mirzo rioyat qilib edi va hanuz rioyat qilmoqta edi (111). Rioyat qilmoq II “amal qilmoq”: Naqohat ayyomini obdonrioyat qilaolmadim, uzuldum (111). 1. Turli turkum so‘zlari o‘rtasidagi omonimlik: ot I; ot II; ravish III: pul I “ko‘prik”. Qo‘rg‘ong‘a yetib, shotu qo‘yub chiqib darvozani olib, puli ravon solilib,..(l67); pul II “vaqt birligi”: Yana har girini oltmish bodubturlar, har birini pul debturlarkim, bir kecha- kunduz uch ming olti yuz pul bo‘lg‘ay (448); pul III “bir to‘da,bir talay, allaqancha”: ...pul tir yig‘ilib turubtur, o‘bdon-o‘bdon yigitlardek..(259); 139 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 6 (2025) / ISSN 2181-3701 ot I; ravish II: ariq “soliq turi“...Nazar bahodur otliq navkarini Balxning ariqlarini yiqqoli yibordi (115/65, II); ariq ”oson”: ...bir zamonda daryodagilarni ariq olib, borini qirdilar (121,168,11); ariq ol- “oson egallamoq”; “Hayrat ul-abror”dagi omoninılar genetik xususiyatiga ko‘ra quyidagicha: 1. Omonimlik bir tilga mansub so‘zlar o‘rtasida sodir bo‘lgan: 1) turkiy so‘z I; turkiy so‘z 11; turkiy so‘z III: to‘ra I “qoida, qonun, intizom, odat” (ANATIL, 111,270): hazm va ehtiyotni mar’iy tutub, to‘ra va siyoqkim, tartib qililib edi; to‘ra II odam bo‘yi baravar keladigan qalqon (ANATIL, 111,269): Tufakandozlar bu aroba va to‘ralarning keynida turub, tufak otqaylar (334/192,1); to‘ra III “qism, a’zo”: ...Husayn olilg‘onda qisqaliq qilg‘anlarning kayfiyatin ko‘rub, to‘ra-muchalaridin hurattuk (306). ish I “shaxsning muayyan faoliyati” Ish ham qila olmadi (87/50,1); ish II “kuy”: Bir navbat Badiiuzzamon mirzoning suhbatida bir ishni naydin xo‘b chiqarur, Qul Muhammad g‘ijjakta ul ishni chiqara olmas (245/140,1). “Mashg‘ulot” ma’nosidagi ish va “kuy” ma’nosidagi ish polisemantik so‘zlar o‘rtasidagi semantik bog‘liqlikning yo‘qolishi natijasida shakllangan omonimlar hisoblanadi. 2. Omonimlik turli tilga oid so‘zlar o‘rtasida sodir bo‘lgan: arabcha so‘z I; hindcha so‘z II: roy I. “fikr, qarash”: Mirzo royi bila amal qilmas edi (232); roy II “Hind podshohlari unvoni “ (BAL, 119): Agarchi kichik-kirim roy va roja tog‘ va jangalda xeli bar edilar, vale mu’tabar va mustaqil bular edilar (340). “Hayrat ul-abror”da qo‘llangan omonimlarning hozirgi o‘zbek tiliga munosabatida quyidagilar ma’lum bo‘ldi. 1. Omonim hisoblangan har ikkita (uch) so‘z hozirgi o‘zbek adabiy tilida qo‘llanadi. Qalin I “yonlama hajm”; qalin II “nikoh to‘yida qiz uchun kuyov tomonidan beriladigan mol, pul” ma’nosini ifodalaydi. Qalin keli