К содержанию
РецензированоRU2025

Лингвистические вопросы использования терминов «арбитраж» и «ҳакамлик» в законодательстве

Sherzodbek MASADIKOV · Nargiza MASADIKOVA · May Commercial Arbitration” (The University of World Economy and Diplomacy, University of Tashkent for Applied Sciences) · “On Arbitration Courts”. It (The University of World Economy and Diplomacy, University of Tashkent for Applied Sciences)

Общество и инновации · 6 · 408-414 · 2025

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақола арбитраж ҳамда ҳакамлик атамаларини арбитраж, Ўзбекистон Республикасининг қонунчилигида, хусусан ҳакамлик, “Халқаро тижорат арбитражи тўғрисида”ги ва “Ҳакамлик арбитраж келишуви, судлари тўғрисида”ги Қонунларда қўллашнинг лингвистик арбитраж изоҳи, ҳакамлик битими. масалаларига бағишланган. Унда арбитраж ва ҳакамлик атамаларининг мазмун-моҳияти, луғавий маъноси, морфологик тузилиши, фонологик таҳлили келтирилган. Aрбитраж ва ҳакамлик атамаларининг мазмун-моҳияти бир хил бўлганлиги учун, арбитражни ўрнига ҳакамлик сўзи ишлатилиши мақсадга мувофиқлиги асослаб берилган. Шунингдек, ҳакамлик битими ўрнига ҳакамлик келишуви, ҳакамлик судьяси ва арбитр ўрнига ҳакам сўзи ишлатилиши асосланган. Шу билан бирга, арбитраж изоҳи сўз бирикмасини қўллаш билан боғлиқ ҳолатлар таҳлил қилинган ва тегишли тавсиялар ишлаб чиқилган. Лингвистические вопросы использования терминов «арбитраж» и «ҳакамлик» в законодательстве АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Статья посвящена лингвистическим вопросам арбитраж, использования терминов “арбитраж” и “третейское третейское разбирательство” в законодательстве Республики разбирательство, Узбекистан, в частности в законах «О международном арбитражное соглашение, арбитражная оговорка, коммерческом арбитраже» и «О третейских судах». В ней третейское соглашение. изложены содержание, лексическое значение, морфологическая структура и фонологический анализ терминов “арбитраж” и “третейское разбирательство”. Поскольку содержание и сущность терминов арбитраж и третейское разбирательство совпадают, обосновывается целесообразность использования слова ҳакамлик на узбекском языке вместо слова арбитраж. Также, обосновывается использование слова ҳакамлик келишуви вместо ҳакамлик битими, ҳакам вместо ҳакамлик судьяси и арбитр. При этом анализируются обстоятельства, связанные с использованием словосочетания арбитражная оговорка и разрабатываются соответствующие рекомендации. Анализируются особенности использования данных терминов в национальном законодательстве, разрабатываются предложения и рекомендации. 409 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 3 (2025) / ISSN 2181-1415 КИРИШ Ушбу мақолада низоларни муқобил ҳал этиш усуллари бўлган арбитраж ва ҳакамлик муҳокамасини тартибга солувчи қонун ҳужжатларида атамаларни қўллашнинг ўзига хос хусусиятлари таҳлил қилинган. Арбитраж ҳамда ҳакамлик атамаларининг мазмун-моҳияти, лингвистик хусусиятлари кўриб чиқилиб, уларни қонунчиликда қўллаш бўйича тегишли таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган. МАТЕРИАЛ ВА ТАДҚИҚОТ УСУЛЛАРИ Тадқиқот асосан интроспектив усул асосида, яъни муаллифларнинг арбитраж ва ҳакамлик атамаларининг миллий қонунчиликда қўллашдаги кузатишлари ҳамда тиллараро таққослаш орқали амалга оширилган. НАТИЖАЛАР ВА УЛАРНИНГ МУҲОКАМАСИ Арбитраж сўзининг этимологиясига келсак, инглизчадаги “arbitration” сўзи лотинча “arbitrari” сўзи орқали кириб келган ва “ҳукм қилиш” маъносини англатади. Инглиз тилида арбитраж низони ҳал қилиш учун арбитрдан фойдаланиш жараёни ва бу арбитрнинг ҳукм чиқариш ҳаракатини англатади [1]. Унинг морфологик тузилиши қўйидагича: − илдиз: arbitr- (лотинча “arbiter” дан) − суффикс: -ate (“ҳаракатни бажариш”ни билдирувчи оғзаки қўшимча) − суффикс: -ion (феълни ҳаракат ёки жараённи ифодаловчи отга айлантирувчи номиналлаштирувчи қўшимча) [2]. Тиллараро таққослашларга келсак, француз тилида “arbitrage”, испан тилида “arbitraje”, итальян тилида “arbitrato”, рус тилида “арбитраж” каби ўхшаш илдизли сўзлари билан белгиланади. Бироқ, немис тилида бошқа этимологик йўлдан кетган бўлиб, “Schiedsverfahren” сўзи билан белгиланади, сўзма-сўз таржимаси эса “қарор қабул қилиш тартиби”. Фонологик таҳлил бўйича инглиз тилида “arbitration” қўйидагича талаффуз қилинади: америкача /ˌɑrbɪˈtreɪʃən/ ҳамда британча: /ˌɑːbɪˈtreɪʃən/ [3]. Сўзнинг хусусиятлари: − тўртинчи бўғинга бирламчи урғу туширилган беш бўғин − биринчи бўғиндаги иккинчи даражали урғу − ўртада мураккаб ундошлар туркуми (/tr/). − умумий номиналлашган сўз тугалланиши /-ʃən / Ушбу атаманинг семантик ривожланиши қуйидагича бўлган, даставвал арбитраж ҳукм чиқарадиган ягона шахснинг (ҳакамнинг) ҳаракатларини англатган, вақт ўтиб ҳуқуқ ҳамда тижоратда расмий низоларни ҳал этиш жараёнига айланган. Ҳозирда низони ҳал этиш жараёни ҳамда амалиёт соҳасини ўз ичига олади. Арбитраж қўйидаги сўз бирикмалари билан қўлланилади: арбитраж келишуви, халқаро арбитраж, тижорат арбитражи, арбитраж муҳокамаси, арбитраж қарори ва ҳ.к. У кўпинча юридик ҳужжатлар, тижорат шартномалари ва халқаро келишувларда учрайди. Ўзбек тилига ушбу атама русчадаги “арбитраж” сўзидан ўзлаштириб олинган. Ўзбекистон Республикасининг “Халқаро тижорат арбитражи тўғрисида”ги Қонунининг 5-моддасига асосан, арбитраж – доимий арбитраж муассасаси ёки муайян низони ҳал қилиш учун ташкил этиладиган арбитраж суди 410 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 3 (2025) / ISSN 2181-1415 томонидан амалга оширилишидан қатъи назар, низони ҳал этиш тар

Доказательный фрагмент

«Калит сўзлар: Ушбу мақола арбитраж ҳамда ҳакамлик атамаларини арбитраж, Ўзбекистон Республикасининг қонунчилигида, хусусан ҳакамлик, “Халқаро тижорат арбитражи тўғрисида”ги ва “Ҳакамлик арбитраж келишуви, судлари тўғр…»

Образец извлечения

Демо-превью

Калит сўзлар: Ушбу мақола арбитраж ҳамда ҳакамлик атамаларини арбитраж, Ўзбекистон Республикасининг қонунчилигида, хусусан ҳакамлик, “Халқаро тижорат арбитражи тўғрисида”ги ва “Ҳакамлик арбитраж келишуви, судлари тўғр… Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
arbitration, hakamlik instead of arbitration is proposed. It is also justified to, арбитражная оговорка, арбитраж изоҳи, arbitration agreement, ҳакамлик, арбитраж, арбитраж келишуви, третейское соглашение, arbitration clause, третейское разбирательство, ҳакамлик битими, арбитражное соглашение
Открыть DOI
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники