ЭКОНОМИЧЕСКАЯ ЭФФЕКТИВНОСТЬ НАЛОГОВЫХ ЛЬГОТ: ОПЫТ ЕВРОПЕЙСКИХ И АЗИАТСКИХ СТРАН

Аннотация

This article provides a comparative analysis of the types of tax incentives in European and Asian countries, their economic efficiency and strategic impact. Based on scientific sources and empirical data, the role of tax incentives in investment, innovation and export policies is revealed. Specific proposals and recommendations for Uzbekistan are developed. Keywords: tax incentives, economic efficiency, investment, R&D, export policy, targeting, tax policy. VI SON - IYUN, 2025 234-239 234 00 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, iyun www.sci-p.uz Кириш. Солиқ сиёсатининг иқтисодий ривожланишдаги роли бутун дунёда устувор масалалардан бири сифатида эътироф этилган. Солиқ тизими орқали давлат иқтисодий фаолликни рағбатлантириши ёки чеклаши, инвестиция муҳитини яхшилаши ёки аксинча, ноаниқликка олиб бориши мумкин. Бунинг ичида солиқ имтиёзлари тадбиркорликни рағбатлантириш, стратегик тармоқларни қўллаб-қувватлаш, иш ўринларини яратиш ва хорижий инвестицияларни жалб қилиш каби муҳим мақсадларга эришиш воситаси сифатида кенг қўлланилади. Айниқса, глобал рақобат кучайган, капитал ва технология тез ҳаракатланадиган ҳозирги замонда давлатлар солиқ имтиёзлари орқали ўз ҳудудини инвестиция учун жозибадор қилишга ҳаракат қилмоқда. Европа ва Осиё минтақаларида бу йўналишда турлича ёндашувлар шаклланган: баъзи мамлакатлар муваққат ёки мақсадли имтиёзлар бериш орқали иқтисодий ўсишни рағбатлантирса, бошқалар эса тизимли ва умумий солиқ камайтириш стратегияларини амалга оширган. Бироқ, солиқ имтиёзларининг ҳақиқий иқтисодий самарадорлиги турли омилларга боғлиқ — хусусан, уларнинг йўналтирилганлиги, давомийлиги, назорат механизми, давлат бюджетига таъсири ва ижтимоий натижалар билан ўзаро боғлиқлиги. Шу боис, бу мақолада Европа ва Осиё мамлакатларидаги турли солиқ имтиёзлари шакллари, уларнинг натижалари, ҳамда Ўзбекистон учун қандай сабоқ чиқариш мумкинлиги таҳлил қилинади. Адабиётлар шарҳи. Солиқ имтиёзлари мавзусидаги тадқиқотлар охирги ўн йилликда жадал ривожланиб, иқтисодий сиёсат таҳлилчиларининг диққат марказига айланди. Ушбу бўлимда Европа ва Осиё давлатларида солиқ имтиёзлари масаласига оид энг сўнгги ва муҳим илмий адабиётлар таҳлил қилинади. Zee et al. (2002) солиқ имтиёзларининг турли шаклларини кўриб чиқиб, уларни инвестиция қарорларига қандай таъсир этишини моделлаштирган. Муаллифлар қайд этадики, солиқ имтиёзлари инвестиция фаоллигини ошириши мумкин, бироқ бу таъсир фақат инвестицион муҳит барқарор бўлган ҳолдагина самарали бўлади. Devereux ва Griffith (2003) томонидан Европадаги солиқ рақобати ва имтиёзлар ҳақидаги таҳлилда корпоратив даромад солиғининг пасайиши билан инвестиция ўсиши ўртасидаги боғлиқлик кўрсатилган. Франция, Ирландия ва Венгрия каби мамлакатларда муваққат имтиёзлар ва махсус иқтисодий зоналар орқали сармояларни жалб қилиш самарали бўлгани қайд этилган. Бундан ташқари, ZEW (2021) Европа Иттифоқи мамлакатларида солиқ имтиёзларининг таҳлилини тақдим этиб, Германия, Польша ва Венгрияда илмий-тадқиқот фаолиятини рағбатлантириш учун берилган солиқ кредитларининг юқори самарадорлигини кўрсатади. Сингапур ва Малайзия мисолидаги тадқиқотлар солиқ имтиёзларининг стратегик тармоқларда инвестиция оқимини фаол рағбатлантирганини кўрсатади. Tan and Pope (2020) таъкидлайди: Сингапурда белгиланган “Pioneer Status” ва “Development and Expansion Incentive” режалари технологик ва экспортга йўналтирилган лойиҳалар учун юқори самара берган. Япониядаги тадқиқотлар эса R&D имтиёзларининг инновацион фаолиятга таъсирини таҳлил қилади. Yonedaнинг (2019) таъкидлашича, Япониянинг тадқиқот харажатларига бериладиган солиқ чегирмалари маҳаллий компанияларнинг илмий салоҳиятини кучайтирган. Klemm ва Van Parys (2012) тадқиқотида Лотин Америка ва Осиё давлатларидаги солиқ имтиёзларининг узоқ муддатли иқтисодий самараси шубҳа остига олинади. Улар таъкидлайди: нотўғри йўналтирилган ва узоқ давом этган имтиёзлар давлат бюджетига жиддий салбий таъсир кўрсатган, лекин истиқболли сармоя жалб қилмаган. 235 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, iyun www.sci-p.uz James (2014) солиқ имтиёзларини баҳолашда “cost-benefit analysis”, “tax expenditure reporting” ва “counterfactual scenario modelling” каби ёндашувларни қўллаш зарурлигини таъкидлайди. Бу усуллар орқали ҳақиқий самара ва харажатлар аниқ ҳисобланади. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Солиқ имтиёзларининг иқтисодий самарадорлигини холис баҳолаш учун уларнинг мақсадлари, амалга ошириш механизмлари, иқтисодий кўрсаткичларга таъсири ва давлат молияси билан боғлиқ оқибатлари комплекс тарзда таҳлил қилиниши лозим. Мазкур таҳлилда Европа ва Осиё минтақаларидаги етакчи давлатларнинг турлича ёндашувлари орқали шаклланган тажрибалар қиёсий таҳлил қилинади. Бу таҳлил нафақат имтиёзларнинг турлари ва самарадорлик даражасини очиб беради, балки уларни Ўзбекистон шароитига мослаштириш имкониятларини ҳам кўрсатади. Европа мамлакатлари, хусусан Ирландия, Германия, Франция ва Венгрия солиқ имтиёзларини аниқ стратегик мақсадларга хизмат қилувчи восита сифатида йўналтирган. Ирландияда ко