СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ УЧЕТА ДЕНЕЖНЫХ СРЕДСТВ НА ОСНОВЕ МЕЖДУНАРОДНЫХ СТАНДАРТОВ

Аннотация

In this article, the main problems in the accounting of cash and equivalents, the transition from strictly regulated accounting to accounting based on the principles of MFRS are recommended. On the basis of foreign experiences, proposals were developed to improve the composition of cash and cash equivalents. Accounts for recording cash flows have been included in the working chart of accounts of enterprises, and their accounting procedures have been developed. The issues of IFRS No. 15 “Revenue from Contracts with Customers”, IAS No. 21 “The Effects of Changes in Foreign Exchange Rates” and International Standards on Accounting for Financial Instruments” on the organization of cash accounting, and the liberalization of cash transactions were studied. Keywords: cash, cash equivalents, operational activity, investment activity, financial activity, head cashier, petty cashier. Кириш. Жорий активлар таркибида муҳим моддалардан бири пул маблағлари ҳисобланади. Халқаро стандартларда жорий активларнинг учта тури кўрсатилган. Биринчисига, бизнес субъектининг нормал операцион цикли давомида олинган ва истеъмол қилинган айланма капиталнинг бир қисми киритилган. Иккинчисига, операцион актив ҳисобланмаган, балки савдо ва инвестицион мақсадларда қўлланилиб, ҳисобот санасидан 12 ой давомида сотишга мўлжалланган маблағлар қайд қилинган. Учинчи турига пул маблағлари ва уларнинг эквивалентлари, қайсики фойдаланишда тўсиқларга эга бўлмаган маблағлар киритилган. Пул маблағлари ҳам жорий маблағларда катта ҳиссани ташкил этадиган тезкор ликвидли актив ҳисобланади ва бутун бизнесни ҳаракатлантирувчи восита сифатида майдонга чиқади. Ҳозирги кунда пул маблағларининг ҳолати ва ҳаракатига доир сифатли ҳамда объектив ахборотларни шакллантиришда уларнинг ҳисоби ва ҳисоботини бухгалтерия ҳисоби миллий ва халқаро стандартлари талабларига мувофиқлаштириш муҳим аҳамият касб этади. Пул маблағлари ҳисобининг асосий масалалари бўлиб пул маблағлари тавсифи, таркиби, ҳисобга олиш усуллари ва ҳисоботи бўлиб ҳисобланади. Бугунги кунда пул маблағлари ва пул эквивалентлари ҳисобида қандай муаммолар мавжуд? Буларга қуйидагиларни киритиш мумкин: қатъий регламентлаштирилган ҳисобдан МҲХСлари тамойиллари асосида пул маблағлари ҳисобини ташкил этиш; пул маблағлари таркиби, тан олиш тамойиллари, таснифланиши ва ҳисоботда акс эттирилиши масалаларини халқаро стандартларга мувофиқлаштириш; кассадаги пул маблағларини бош касса, операцион касса ва кичик касса асосида ташкил этиш, счётлар режасида пул маблағлари ва эквивалентларига доир счётларнинг номланиши ва таркибини МҲХСларига мувофиқлаштириш, пул оқимлари тўғрисидаги молиявий ҳисобот масалалари. Ушбу масалаларга ечим топиш долзарб масала ҳисобланади. Адабиётлар шарҳи. Россияда ва Ўзбекистонда касса операциялар қатъий регламентлаштирилган. Мамлакатимизда ҳам пул маблағларини, жумладан касса операциялари ҳисоби Россиядаги тартибга айнан ўхшайди. Бу жиҳатларга қуйидаги ҳолатларни киритиш мумкин: - касса учун алоҳида жиҳозланган хонанинг талаб этилиши; 335 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may www.sci-p.uz -касса операциялари қатъий кирим касса ордери ва чиқим касса ордери билан расмийлаштирилиши ва уларнинг қайд китобларида рўйхатдан ўтказилиши; -кассир билан моддий жавобгарлик тўғрисидаги шартноманинг тузилиши, бухгалтерга кассир лавозимининг юклатилиши мумкин эмаслиги; -кассада нақд пулларни сақлаш лимити белгиланиши. Бу борада муаллифлар ва меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар талабларини тадқиқ этамиз. Осипова (2020) ташкилот кассасидан тўланадиган тўловлар ҳақида қуйидаги фикрларни беради “Шу боис, барча товарлар, ишлар ва хизматлар учун нақд тўлашга йўл қўйилмайди. РФнинг Марказий банки кассадан тўланадиган нақд пуллар таркибини белгилаб берган. Буларга: стипендиялар; сафар харажатлари учун тўловлар; товарлар, хизматлар ва ишлар учун тўловлар; ходимлар фойдасига тўловлар (иш ҳақидан ташқари); сотилмаган товарлар (бажарилган ишлар ва кўрсатилган ишлар) учун нақд тўланган сумма қайтарилиши; жисмоний шахслар билан суғурта шартномаси бўйича суғурта қопламалари тўловлари.” Гуржий (2023) “Корхоналарда пул маблағларини бошқаришда энг муҳим ва қийин босқичлардан бири бу унинг оптимизация қилиниши ҳисобланади. Пул маблағларининг оптимизацияси корхоналарда хўжалик фаолиятини амалга оширишдаги хусусиятларини ҳисобга олиб, уни ташкил этишнинг энг яхши шаклларни танлаш жараёнини қамраб олади.” Космакова (2023) “Компаниялар кассада максимал лимитни кўзда тутиши шарт. Ташкилот раҳбари бунинг учун жавобгар шахсни белгилаши шарт. Бу ходим моддий жавобгарликни олиб бориб, бошланғич ҳужжалар асосида операцияларни юритиши, маълумотларни регистрларга киритиши” ни қайд этади. Омельченко (2017) пул маблағлари ҳисобида Россия Бухгалтерия ҳисоби низомлари (РБҲН) ва МҲХСлари ўртасидаги асосий фарқли жиҳатларни қуйидагича кўрсатиб берди: “РБҲН ва МҲХСлари ўртасида қуйидаги фарқли жиҳатлар мавжуд: 1. МҲХСлари қоидалари бўйича ҳисобот санаси календарь йил тугаши билан якунланмайди. Унинг бош шарти бўлиб, ҳисобот даврининг тугаллаш