ЗНАЧЕНИЕ НАЛОГОВ ВО ВНЕШНЕТОРГОВЫХ ОПЕРАЦИЯХ

Аннотация

This article analyzes and studies the role of taxes in foreign trade operations, as well as the forecast of gross domestic product for 2025-2027, statistical data on indirect revenues of the State Budget for 2022-2024, namely value added tax, excise tax and customs duties. Also, scientific discussions were held and proposals were made to study the importance of taxes in foreign trade operations. Keywords: export, import, trade operation, economic growth, foreign trade, tax service, customs, macroeconomic indicators, tax, currency, tax control. V SON - MAY, 2025 303-308 303 00 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may www.sci-p.uz Кириш. Ўзбекистонда иқтисодиётни солиқлар воситасида тартибга солиш, тадбиркорлик субъектларини фаолиятини солиқлар воситасида қўшимча рағбатлантириш, солиқ қонунчилигини биринчи маротаба билмасдан бузаётган тадбиркорлик субъектларига нисбатан молиявий жазо чораларини қўлламаслик бўйича тизимли амалий ишлар амалга оширилмоқда. «Солиқ назоратининг шакл ва механизмларини, шу жумладан солиқ солиш объектлари ҳамда солиқ тўловчиларни янада тўлиқ қамраб олиш ва ҳисобини таъминлайдиган замонавий ахборот-коммуникация технологияларини кенг жорий этиш ҳисобига такомиллаштириш, трансфер нархларни шакллантириш билан боғлиқ операцияларга солиқ солиш тартибини жорий этиш» (Фармон, 2020) вазифаси белгиланган. Мазкур вазифа ижросини таъминлашда экспорт фаолиятини янада ривожлантириш, тадбиркорлар ўртасида рақобатбардош маҳсулотларни ишлаб чиқаришни кенгайтиришда молиявий имтиёзларни қўллаш тартибини такомиллаштириш, ташқи савдода солиқ назоратига таъсир қилувчи омилларни ўрганиш бўйича таклиф ва илмий тавсияларни асослаш, халқаро бозорда мамлакат ташқи савдода солиқларнинг аҳамиятини ўрганиш долзарб ҳисобланади. Aдабиётлар шарҳи. Қурбановнинг (2011) фикрига кўра, “мамлакатимиз валюта захирасини мустаҳкамлашда товар ва ишлар, хизматларни хорижга экспорт қилиш иқтисодий аҳамиятидан келиб чиқиб, экспорт операциялари солиқ аудити методологиясини такомиллаштириш зарур”. Эргашходжаева (2013) томонидан олиб борилган тадқиқот натижалари экспорт фаолиятини рағбатлантириш жаҳон бозорининг таркиби ва ривожланиш хусусиятларига боғлиқлигини кўрсатади. Гончаренконинг (2012) қайд этишича, “солиқ муносабати қатнашчиларининг ўзаро боғлиқлигининг замонавий даражаси солиқ маъмурятчилигини ташкил қиладиган назоратнинг икки элементидан иборат, шу жумладан, солиқ тўловчиларнинг солиқ қонунчилигига риоя қилишининг назорати; солиқ органларининг қонунлар ижросини таъминлашининг назорати.” Адвокатова (2013) солиқ назоратига қуйидагича таъриф берган: “Солиқ назорати, солиқ маъмуриятчилиги тизимининг ажралмас қисми сифатида, жамиятнинг барча жабҳаларида давлат олдида турган муаммоларни ҳал этишни таъминлайдиган, давлатнинг молиявий ресурсларини энг самарали шакллантириш, тақсимлаш ва улардан фойдаланишнинг ҳуқуқий механизмини такомиллаштириш учун йўналишлар ва йўлларни таъминлайдиган давлатнинг молиявий сиёсатини амалга ошириш.” Хорижий олимлар орасида ташқи савдо операцияларини солиққа тортиш борасида замонавий рус олимлари, хусусан Aрутюняна, Блинова, Гамидуллаева, Козырина, Мелихова, Преснякова, Холопова, Чеботаревой, Черника, Шагалова ва бошқалар томонидан ўрганилган (Кузин, 2003). Тадқиқот методологияси. Ушбу мақолада ташқи савдода солиқларниг аҳамияти кўрсатиб берилган илмий анализ ва гуруҳлаш каби методларидан фойдаланилган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Маълумки, солиқ ислоҳотларининг давоми сифатида солиқ маъмурчилигини такомиллаштириш, шу жумладан, солиқ ва божхона имтиёзларини бекор қилиш орқали солиқ базасини янада кенгайтириш, акциз солиғи ставкаларини босқичма-босқич 304 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may www.sci-p.uz индексация қилиш, даромадларни декларациялаш тизимини соддалаштириш ва босқичма-босқич мажбурий тақдим этиш амалиётини жорий этиш бугунги кунда муҳим аҳамиятга эга ҳисобланади. Ўзбекистоннинг фискал сиёсати фискал барқарорликни таъминлаш ва барқарор иқтисодий ўсишни қўллаб-қувватлашга қаратилган бўлиб, асосий мақсадларидан бири консолидациялашган бюджет тақчиллигини ЯИМга нисбатан 3 фоиздан оширмасликдир. Бу, ўз навбатида, фискал барқарорликни сақлаб қолиш ва давлат қарзи юкини камайтиришга замин яратади. Шу билан бирга, солиққа тортиш, божхона ва бюджет сиёсатини ЖСТ талаблари билан уйғунлаштириш муҳим қадам бўлиб, Ўзбекистоннинг халқаро иқтисодиётга интеграциялашувига ёрдам беради (imv.uz, n.d.). Дунёнинг Хитой, Россия, Туркия, Жанубий Корея, Германия, Қозоғистон Ресубликаси Ўзбекистоннинг импорт бўйича ҳамкор давлатларидан ҳисобланади. Махсулот импортининг ўсиши валюта курсининг ошишига ва инфляцини ошишига олиб келади. Бу эса божхонада ундириладиган солиқларнинг йиғилувчанлигига таъсир кўрсатади. Чунки, божхона тўловларини ҳисоблашда, товарларнинг божхона қийматини аниқлаш, акциз ва қўшилган қиймат солиқлари хорижий валютада ҳисобланади. Кейин эса божхона тўловларини ҳисоб-китоб юритилишида ҳаммаси миллий валюта эквивалетига айлантирилади. Жаҳон иқтисодиётининг ривожланишида в