ПРОЦЕССЫ ЛОКАЛИЗАЦИИ И ИМПОРТОЗАМЕЩЕНИЯ В НЕФТЕГАЗОВОЙ ОТРАСЛИ УЗБЕКИСТАНА: ТЕКУЩЕЕ СОСТОЯНИЕ И ПЕРСПЕКТИВЫ

Аннотация

The purpose of this study is to consider current issues of industrial policy in Uzbekistan. Scientifically analyzes the current situation (statistics, analysis), processes (practical reforms, legislation) and prospects (strategy, proposals) in the direction of localization and import substitution in the oil and gas industry, formulates proposals. The article describes problem situations and ways to solve them using the example of localization and reduction of imports of JSC “Uzbekneftegaz”. Keywords: investments, localization and import substitution, digitalization, efficiency, financial model, artificial intelligence, methodology, oil and gas industry, production, processing, increasing the efficiency of equity capital, industrial enterprises, technological sovereignty. Кириш. Ўзбекистон сингари техник ва технологик жиҳатдан эндигина шаклланиш босқичида турган давлат учун нефтгаз саноатида инвестиция фаолияти самарадорлиги энг биринчи навбатда моддий техник ресурслар ва хизматлар таъминоти, уларнинг узлуксизлиги билан боғлиқ. Шу нуқтаи назардан импорт маҳсулотлар ўрнини босиш, маҳаллийлаштириш лойиҳалари мисолида инвестиция жараёнларини самарали ташкил этиш натижаларини, нефт ва газ хизматлари бозорида технологияларни маҳаллийлаштириш жараёни ва истиқболларини таҳлил қилиш муҳим. Назариядан маълумки, юқори технологияли, импорт ўрнини босувчи маҳсулот ва хизматларни ишлаб чиқаришга йўналтирилган инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш орқали тармоқ самарадорлиги ва рақобатбардошлигини оширишга эришилади. Ёқилғи-энергетика саноати, хусусан нефтгаз саноатида нафақат ушбу омилларни оқилона баҳолаш ва амалга ошириш, балки Ўзбекистондаги нефтгаз корхоналарига маҳсулот етказиб бериш ва хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантириш стратегиясининг асосий устувор йўналиши сифатида белгилаб ҳам олиш зарур деб ҳисоблаймиз. Шу ўринда импорт ўрнини босишга йўналтирилган инвестиция лойиҳаси мисолида нефт ва газ соҳасидаги маҳаллийлаштириш имкониятлари, лойиҳаларда эришиладиган молиявий натижалар динамикасини кўриб чиқсак. Бугунги кунда дунё ҳамжамияти чекланган табиий ресурслар, фойдали қазилмаларни қазиб олишни кўпайтириш бўйича чекловлар туфайли инсониятнинг, хусасан иқтисодиётнинг илғор ривожланишини секинлаштириши мумкин бўлган жиддий муаммоларга дуч келмоқда. Адабиётлар шарҳи. Нефт-газ саноатида маҳаллийлаштириш ва импортни қисқартириш жараёнлари масалалари хорижий ва маҳаллий иқтисодчи олимлар ишларида ўрганилган. Жумладан: Тордо (2011) давлатга тегишли нефть компанияларининг иқтисодий самарадорлигини ва маҳаллийлаштириш сиёсатининг натижаларини таҳлил қилади. Ушбу тадқиқотда маҳаллий саноат салоҳиятини оширишда тармоқлараро ҳамкорлик муҳимлиги таъкидланади. Импорт ўрнини босувчи технологияларни ўзлаштириш орқали истиқболли ривожланиш сценарийлари ишлаб чиқилади. Келлас (2010) газ бозоридаги глобал тенденциялар ва минтақавий сиёсатлар таҳлил этилади. Муаллиф маҳаллийлаштириш жараёнлари самарадорлигини 319 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may www.sci-p.uz энергетика хавфсизлиги контекстида кўради. Энергия импортига боғлиқликни камайтириш учун инновацион ишлаб чиқариш асосий омил сифатида кўрсатилади. Стивенс (2008) миллий нефть компанияларининг ролини баҳолайди ва уларнинг маҳаллий иқтисодиётдаги аҳамиятини таъкидлайди. Импортни қисқартириш учун тармоқнинг ички эҳтиёжлари ва ишлаб чиқариш салоҳиятига йўналтирилган инвестициялар кераклиги кўрсатилади. Қурбонов (2020) мамлакатдаги нефть-газ саноатининг ривожланиш босқичларини таҳлил қилган. Унда маҳаллийлаштириш ва технологик мустақилликни ошириш орқали импортни қисқартиришнинг иқтисодий самараси асослаб берилган. Боймуродов (2021) китобида энергетика соҳасида импорт ўрнини босувчи маҳаллий ишлаб чиқаришни ривожлантириш бўйича амалий таклифлар берилган. Муаллиф турли давлатлардаги тажрибаларни таҳлил қилиб, Ўзбекистон шароитида қўллаш мумкин бўлган моделларни таклиф қилади. Соҳада рақобатбардош маҳаллий маҳсулотлар ишлаб чиқариш зарурлиги қайд этилган. Мирзаев (2019) монографияда нефт-газ тармоғидаги маҳаллийлаштириш сиёсатининг институционал асослари кўриб чиқилади. Муаллиф соҳавий ҳамкорлик ва инновацион инфратузилмани ривожлантириш орқали импорт қисқариши мумкинлигини кўрсатади. Давлат-ҳусусий шериклик механизмлари алоҳида таҳлил қилинган. Қурбанов (2018) модернизация жараёнлари ва уларнинг маҳаллийлаштиришга таъсирини ёритади. Технологик жиҳатдан мустақил тармоқ яратиш учун илмий тадқиқотлар ва маҳаллий ишлаб чиқаришни қўллаб-қувватлаш зарурлиги таъкидланган. Импортга қарамликни босқичма-босқич камайтириш усуллари келтирилган. Тадқиқот методологияси. Мақолани тае рлаш жараёнида нефт-газ саноатида маҳаллийлаштириш ва импортни қисқартириш жараёнлари, уларнинг самарадорлигини ошириш усулларидан самарали фойдаланган ҳолда корхоналарнинг фаолиятини ривожлантиришнинг назарий ва амалий асослари ўрганилди. Мақолада назарий мушоҳада, тизимли ёндашув, кузатиш, умумлаштириш ва таҳлил каби усуллар самарали қўлланилди, шунингдек тизимда мавжуд муаммолар ва уларни ечимлари, бу