Некоторые комментарии об итогах года

Аннотация

This article deals with the system of the chronology of the torment – a twelve-year animal cycle – common among the peoples of Central and East Asia and its great popularity in all parts of the globe. On the basis of various sources and scientific hypotheses of scientists, considerations on the time and place of origin, the creators of twelve-year animal cycle are analyzed in it. Keywords and expressions: “muchal”, twelve-year animal cycle of chronology, Bugut stele, Orkxono- Yenisei inscriptions, Beruni, Mahmud Kashgari, Ulugbek, 60 year cycle, Jupiter, Saturn. Ҳар қандай тақвим ўзи мансуб цивилиза- қаратганлар1. Шу кузатишлар асосида 12 ҳай- циянинг шахсий-маишийдан то глобал-космик вон номи билан аталувчи ўн икки йиллик тақ- даражагача бўлган элементларини қамраб олган вим яратилган бўлиб, у Япониядан то Волга- ва уларни таърифлаб берувчи структуравий- бўйига қадар, Кавказдан то Ҳиндихитойга қа- генетик коди саналади. Бир вақтлар Евро- дар кенг тарқалган. Бу йил ҳисоби тизими ми- осиёнинг улкан ҳудини қамраб олган Турк ци- лодимиз бошларида вужудга келиб, XX асрга вилизацияси ҳам ўз дунёқарашига, давлат таш- қадар қўлланиб келинган. Кўплаб халқларда килотига, умумдавлат тили, алифбоси қаторида бошқа йил ҳисоби тизимлари ҳам мавжуд бў- ўз тақвимига эга бўлиб, ушбу тақвим дунёда либ, улар ҳайвон циклини адабиётлардан, рас- кенг тарқалган мучал йил ҳисобига асосланган. мий ёзишмалардан ва расмий тақвимдан сиқиб Қадимги чорвадор халқлар 11–12 йилда чиқарганлигига қарамасдан, у халқ тақвими ва такрорланувчи кучли қурғоқчилик оқибатида астрологияда асос бўлиб қолаверган. чорва ҳайвонларининг кўплаб нобуд бўлиши, Ўн икки йиллик ҳайвонли цикл учун уму- чўлда баҳордаёқ ўтларнинг қуриб қолиши, мий ном кўп халқларда учрамайди, ўзбек, қир- чигиртка ва чумолиларнинг даврий кўпайиш- лари, булардан ташқари, 33–36 йилда такрор- 1 Владимирский Б.М., Кисловский Л.Д. Археоастро- ланиб келадиган катта офатларга эътибор номия и история культуры. – М.: Знание, 1989. – С. 38. 59 SHARQ M ASH’ALI ғ из ва уйғурларда тарқалган “мучал”, қозоқча тақвими эди. Ягона тақвимий ҳисоб-китоб – “мүшел”, туркманча “муче” номини келтириш шамсий йил 12 қамарий ойга бўлинарди”2. мумкин. Кўп ҳолларда ўн икки йиллик цикл Бу фикрни исботлаш учун қадимги турк шунчаки “давр”,“йил” деб аталади. битигтошларига мурожаат қилайлик. Турк Мучал тақвимининг вужудга келган вақти, ҳоқонлигининг илк ҳукмдорларидан бири жойи ва унинг яратувчилари хусусида олим- бўлмиш Татпар (хитой манбаларида Тобо) лар ҳануз бир қарорга келишмаган. Тақвим- ҳоқон даврига мансуб “Буғут ёдномаси” энг нинг яратувчилари сифатида турли тадқиқот- қадимги битигтошлардан бири саналади3. чилар томонидан мисрликлар, бобилликлар, Унда суғд ва брахми ёзувида битилган ёзув- ҳиндлар ҳам келтирилган бўлиб, асосий даъ- лар мавжуд бўлиб, суғдча ёзувда қуйидаги вогарлар сифатида туркий халқлар ва хитой- сатрларни ўқиш мумкин: “Шунда худосифат ликлар кўрсатилмоқда. Муқан Татпар ҳоқон ҳам маслаҳатларга Хитойшунос олим Э. Шаванн ўзининг “Le қулоқ тутди ва қуён йилида тахтга ўтирди”4. Cycle turc des Douze Animaux” номли тадқи- Хитой манбаларида келтирилган маълумот- қотида кўпгина халқлар томонидан кенг қўл- ларга асосан, Татпар ҳоқон 553–572 йиллар- ланиладиган ўн икки ҳайвонли тақвим қадим да ҳукмронлик қилган акаси Муқан ҳоқон- туркийларга оид йил ҳисоби бўлган, уни нинг ўлимидан сўнг 10 йилга яқин ҳукмрон- хитойлар турклардан ўзлаштирган, деган ил- лик қилган. Ушбу маълумотлар асосида Тат- мий хулосага келади. Олим тақвимни тадқиқ пар ҳоқон 581 йилда вафот этган ва битиг- қилиш жараёнида унинг яратувчилари – тур- тош ҳам шу даврларда яратилган, деб хулоса кийларнинг ибтидоий тафаккури билан боғлиқ чиқариш мумкин. Буғут ёдномаси турклар кўплаб унсурларга дуч келади ва ўн икки суғд ёзувидан расмий ёзув сифатида фойда- ҳайвонли тақвим Хитой шимолидаги турк ланганлиги ҳамда улар орасида буддавий- қабилалари орасида мил. авв. V асрда пайдо ликнинг тарқалганлигини кўрсатади. Бу ик- бўлган ва мил. авв. II–I асрларда Хитойга ки ҳолат ўн икки йиллик ҳайвонли тақвим ёйилган, деган хулосага келади1. Хитойга Марказий Осиёдан буддавийлик би- Мучал тақвимининг турклар томонидан лан бирга кириб борган, деган хулоса чиқа- яратилганлигидан далолат берувчи манбалар риш имконини беради. орасида турк битигтошлари алоҳида ўрин Ўрхун-Енисой қабр тошларидаги битиглар тутади. Қадимги туркий битигтошларни тад- ҳам туркларда ўн икки йиллик ҳайвонли цикл қиқ этган олим С.Г.Кляшторний ҳам фран- кенг тарқалганлигини иботлайди. Жумладан цуз хитойшуносининг фикрини қўллаб-қув- Култигин ёдномаси шундай тугалланади: ватлайди. У ўзининг “Иcтория Центральной “Култигин қўй йилида Азии и памятники рунического письма” ки- Ўн еттинчи куни учди. тобида туркийларнинг вақт бирликлари Тўққузунчи ой йигирма еттига ерга ҳақида алоҳида тўхталиб ўтган: “Қадимги кўмдимиз. турк-рун битигларида ўн икки йиллик дав- рий тақвим нафақат тилга олинган, балки 2 Кляшторний С.Г. Иcтория Центральной Азии и фаол қўлланилган, воқеа-ҳодисаларнинг юз памятн