Пути эффективного использования экономических механизмов государства для приумножения национального богатства Узбекистана

Аннотация

The article analyzes the priorities of increasing the volume and growth of national wealth in Uzbekistan and the economic mechanisms of the state in their implementation. The article also presents scientific proposals and practical recommendations for optimizing the structure of national wealth in the country, ensuring its inviolability and security. Key words: national wealth, natural resources, intellectual wealth, human capital, financial and non-financial assets, fiscal and monetary instruments. Кириш Жаҳон мамлакатлари тажрибаси миллий бойликни кўпайтириш, сифат ва таркибини такомиллаштиришга қаратилган давлат иқтисодий сиёсати бир қатор мақсадларга йўналтирилишини кўрсатади. Бу энг аввало, миллий бойликнинг шаклланиши ва ўсиши учун қулай шарт-шароит яратишга қаратилади. Бунда давлатнинг иқтисодий сиёсати энг аввало, мамлакат ички салоҳиятидан самарали фойдаланиш йўли билан миллий бойликнинг таркибий қисмлари ўсишини рағбатлантиришга ҳамда мамлакатнинг жаҳон ишлаб чиқариш – инвестицион жараёнларида фаол қатнашишга йўналтирилади. Иккинчидан, глобаллашув шароитида миллий бойликнинг иқтисодий, технологик ва сиёсий жиҳатдан кучли мамлакатларга “оқиб кетиши”га йўл қўймаслик керак. Мазкур ҳолда давлат иқтисодий сиёсатининг мавжуд дастаклари миллий бойликнинг миллий чегарадан ташқарига оқишига қаратилган “канал”ларни ёпиш ёки юмшатишга қаратилади. Бу айниқса, интеллектуал бойлик билан боғлиқ бўлади. Ривожланган мамлакатларнинг рақобатбардошлиги юқорилиги туфайли уларда ташқарига “ақллар оқими” ёки капитал “қочиши” каби нохуш ҳолатлар кузатилмайди. Бошқача айтганда, миллий бойлик барқарор ўсишининг ҳал 6/2021 (№ 00056) http://iqtisodiyot.tsue.uz 234 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2021 yil қилиниши унинг хавфсизлигини ҳам таъминлайди ва бу, ўз навбатида, унинг жамғарилишини рағбатлантиради. Ўзбекистонда сўнгги йилларда ижтимоий, иқтисодий, сиёсий соҳаларда катта ислоҳотлар олиб борилганлигига қарамасдан, мамлакатнинг табиий, иқтисодий, интеллектуал салоҳиятидан норационал фойдаланиш, уларнинг самарасиз тақсимланиши билан бирга Covid-19 пандемиясининг республика бўйлаб тарқалиши республикада ишлаб чиқариш суръатларини кескин пасайтириб юборди. Шунинг учун мамлакатда «...ялпи ички маҳсулотнинг барқарор юқори ўсиш суръатларини таъминлаш» [2], ҳусусан «...2030 йилга қадар ялпи ички маҳсулот ҳажмини 2,5 баравар кўпайтириш» ва бунда асосий миллий бойлигимиз бўлган «...инсон капиталига эътиборни кучайтиришимиз, бунинг учун барча имкониятларни сафарбар этишимиз шарт» [3]. Бу эса, миллий бойлик таркибини диверсификациялаш ва унда асосий эътиборни инсон капиталига қаратиш масаласини ҳозирги куннинг долзарб муаммоларидан бирига айлантирди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Миллий бойликнинг иқтисодий мазмуни, таркибий қисмлари, тақсимланиш тамойиллари ва ундан самарали фойдаланишнинг умумий жиҳатлари муайян даражада ўрганилган ва ушбу йўналишдаги тадқиқотлар давом этмоқда. Маҳаллий олимларимиздан З.Йўлдошев томонидан “Ҳозирги замон назариётчилари ҳам яратилган маҳсулот ишлаб чиқариш ресурсига айланиб, бойлик ҳосил этилишини эътироф этадилар. Миллий бойлик ёки ижтимоий бойлик умумиқтисодий категориядир. Ишлаб чиқариш бор жойда миллий бойлик вужудга келади. Миллий бойлик инсоният жамияти тараққиёти давомида яратилган ва жамғарилган моддий, номоддий ва интеллектуал бойликлар ҳамда табиат иномларидан иборатдир” дея таъкидланган [4]. Яна бир гуруҳ олимлар томонидан миллий бойлик инсоният жамияти тараққиёти давомида яратилган ва жамғарилган моддий, номоддий ва интеллектуал бойликлар ҳамда табиий бойликлар, миллий бойликнинг бир қисмини инсон меҳнатининг натижаси ҳисобласак, бошқа қисми табиат бойликларидан иборат бўлиши [5], умуман олганда миллий бойликнинг иқтисодий мазмуни ва таркибий қисмларининг умумназарий жиҳатлари миллий бойлик ҳажмини турли хил усуллар бўйича ҳисоблаш, миллий бойликни миллий ҳисоблаш тизими тамойиллари асосида халқаро таққослаш муаммолари юзасидан тадқиқотлар олиб борилган [6, 7, 8, 9, 10]. Юқорида амалга оширилган тадқиқот ишлари ва олиб борилган илмий- назарий изланишлар умумий аҳамиятга эга бўлиб, миллий бойликни тадқиқ қилишда унинг икки томонлама ҳусусиятини ҳисобга олиш, таркибий қисмлари ўртасидаги мутаносибликни таъминлаш, миллий бойликни кўпайтиришда давлатнинг иқтисодий механизмларидан фойдаланиш масалалари иккинчи даражали муаммо сифатида қолиб кетган. Мазкур масалалар муаммонинг долзарблик даражасини янада ошишига асос бўлди. Тадқиқот методологияси Ўзбекистонда миллий бойлик ҳажми ва ўсиш суръатларини оширишнинг устувор йўналишлари ҳамда уни амалга оширишда давлатнинг иқтисодий механизмларини ёритишда тадқиқот методологиясининг тарихийлик ва 6/2021 (№ 00056) http://iqtisodiyot.tsue.uz 235 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2021 yil мантиқийлик, таҳлил ва синтез, индукция ва дедукция усулларидан фойдаланилди. Мазкур жараёнда олинган хулосалар мамлакат миллий бойлигини тадқиқ қилишга қара