Innovative activity of commercial banks in the digital economy

Аннотация

the article reveals the economic significance of the concepts related to the management of innovative activities of commercial banks, based on a critical analysis of the findings of leading economists in scientific research and practical developments on banking innovation. In addition, proposals and recommendations on the formation of innovative infrastructure and ecosystem of banks are reflected. Keywords: banking, innovation, innovative infrastructure, innovative ecosystem, digital platform, payment system regulation, integrated systems. Кириш Коронавирус пандемияси натижасида юзага келган инқироз дунёнинг диярли барча мамлакатларининг ижтимоий-иқтисодий ривожланиш суръатларини жиддий даражада пасайтириб юборганлигига қарамасдан, глобал даражада молиявий интеграция ва иқтисодий имкониятларни кенгайтиришни таъминлаб берувчи инновацияларни ишлаб чиқиш ва амалиётга жорий этиш жараёнларини фаоллаштирди. Ушбу жараён айниқса банк секторида яққол намоён бўлмоқда. Банк инновациялари замирида технологик хусусиятга эга бўлган бир қатор омиллар туради. Хусусан, улар жумласига а) инсонлар ва компанияларни молиявий хизматларни кўрсатувчилар билан боғловчи мобил алоқа воситалари ва интернетнинг ривожланишини; б) катта ҳажмдаги рақамли маълумотларнинг сақлаш қайта ишлаш (булутли технологиялар, Big data); в) хизматларни роботлаштириш, биометрик технологиялар, API (очиқ платформалар) соҳасидаги муваффақиятларни киритиш мумкин [1]. Аммо технологиялар ўз-ўзидан муваффақият келтирмайди. Бундан келиб чиққан ҳолда таъкидлаш жоизки, инновацияларни бошқаришнинг ташкилий- иқтисодий механизмларининг қўлланилиши самарадорлигини масаласи жиддий тадқиқотларни талаб этади [2]. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 12 майдаги ПФ-5992-сон Фармони билан тасдиқланган “2020-2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш стратегиясида” замонавий ахборот технологияларини банк фаолиятига жорий этиш бўйича вазифалар жумласига масофавий банк хизматлари, шу жумладан контактсиз тўловлар сони ва қамровини кенгайтириш, автоматлаштирилган скоринг тизими, рақамли идентификациялаш ва кредит конвейеридан кенг фойдаланиш, банк соҳасидаги янги концепция ва технологияларни жорий қилиш масаласи (финтех, маркетплейс, рақамли банк) [3] мамлакатимиз банк секторидаги инновацион фаолиятни бошқаришнинг ташкилий- 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 317 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil иқтисодий механизмларининг назарий-услубий хусусиятларини чуқур тадқиқ этишни талаб қилади. Банк фаолиятидаги инновацион фаолият ва мазкур йўналишдаги стратегияларнинг моҳияти тўлиқ тушуниш учун, фикримизча, таҳлиллар фундаментал иқтисодий омилларни ўрганишдан бошланиши лозим. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Б.Кингнинг “Банк 4.0. Банкинг фақат банкларда эмас, барча жойда” номли китобида глобал беқарор муҳит шароитида банклар тўлиқ қайта ташкил этилиши, истеъмолчининг рақамли ҳаётига кириб бориши, фаолиятни кўп каналли хизматлардан бир каналли хизматлар тамойили асосида ташкил этиши муқаррар жараён эканлигига урғу берилган. А.Баркернинг фикрича, “Инновация билимлар билан ишлашнинг олий нўқтаси; инновациялар исталган бошқа фаолият турига нисбатан кўпроқ маълумотларни, ғояларни, когнитив имкониятлар ва ижодкорликни талаб этади” [4]. Н.М.Абдикеев ўзининг тадқиқотлари натижаларига асосланган ҳолда “Иннова- циялар деганда биз корхона махсулотини ёки ишлаб чиқаришнинг технологик, бошқа- рув, молиявий ёки бошқа жараёнларни янгилаш ёки такомиллаштиришга олиб келувчи исталган янгиликлар, ўзгаришларни назарда тутамиз” деган хулосага келган [5]. А.М.Губернаторовнинг “Тармоқни инновацион ривожлантиришни бошқариш методологияси ва ташкил этилиши” номли илмий тадқиқот ишида “Инновация – бу янги ғоя, махсулот, хизмат, шунингдек, технологик тузилмани тубдан ўзгаришига олиб келувчи янгиликларни ишлаб чиқариш тизимига жорий этиш кўринишидаги интеллектуал меҳнат натижаси” деб ҳисоблаган [6]. Россия Марказий банкининг 2021 йил апрель ойидаги “Экотизимлар: тартибга солиш бўйича ёндашувлар” номли маърузасида қайд этилишича: “Бугунги кунда диярли барча жаҳон бозорларида рақамли платформалар ва экотизимларга асосланган иқтисодий муносабатларга ўтилиши бир қатор омилларнинг таъсири оқибатидир: булар... технологик ўзгаришлар, талаб томонидан географик тўсиқларнинг бартараф этилиши, маржиналлик ва акциядорлар даромадларини ошириш нуқтаи-назаридан анъанавий бизнес-моделлар имкониятларининг чекланганлиги. Рақамли плаформалар ва экотизимларга асосланган иқтисодий муносабатлар бизнесни сифат жиҳатдан қайта қуришга олиб келади... Жаҳоннинг энг йирик ҳалқаро экотизимлари сифатида АҚШнинг тўрт Google, Apple, Facebook ва Amazon (GAFA) ҳамда хитойнинг икки Alibaba ва Tencent технологик компаниялари қайд этилади. Бигтех-компаниялар рақамли платформалар ва бозорнинг ёндош сегментларини ўз таъсири остига олиши, молиявий имкониятларни кенгайтириш ва мижозлар оммавийлигини таъминлаш орқали молиявий хизматлар