Эконометрическое моделирование процессов финансирования инновационно-инвестиционной деятельности предприятий

Аннотация

The economic crisis that a number of countries faced after the global pandemic forced enterprises to provide innovation and investment activity in the national economy by limiting the flow of cash flows in the production of goods and services. The way out of any country from the economic recession and economic development, as well as the construction of a modern innovative economy depends, first of all, on effective investments. In the context of the current global pandemic, which is still continuing in the world community, improving the financial mechanism for ensuring investment and innovation activity of enterprises is one of the most pressing problems. The article is devoted to econometric modeling of improving the financial mechanism for ensuring investment and innovation activities of enterprises. Key words. Investment projects, enterprises, financial flows, innovation, product innovation, model, fixed capital, correlation. Кириш Жаҳон иқтисодиётида тўғридан-тўғри инвестициялар салмоғи 2020 йилда 2019 йилга нисбатан 35 фоизга пасайди. Дунё мамлакатларида Covid-19 пандемия туфайли қўлланилган карантин ҳолатлари кўплаб бошланган инвестицион лойиҳаларнинг тўхтаб қолишига, кўп миллатли корхоналар томонидан янги инновацион турдаги 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 233 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil инвестиция лойиҳалари устида ишлашларига мажбур қилди. Таъкидлаш ўринлики, ривожланган мамлакатларда корпоратив реструктуризациялаш ва ички фирмалар ўртасидаги молиявий оқимлардаги узилишлар натижасида тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар улуши 58 фоизли юқори тенденциядаги пасайиш кузатилди. Тўғридан- тўғри хорижий инвестициялардаги бундай кескин суръатдаги пасайиш тенденцияси ривожланган ва ривожланаётган мамлакатларда янги инвестиция лойиҳаларини молиялаштириш зарурияти туғилди. Шунингдек, ушбу мамлакатларда янги эълон қилинган инвестициялар сони 42 фоизга, инфратузилма учун муҳим бўлган лойиҳаларни молиялаштириш бўйича халқаро битимлар сони 14 фоизга камайиб кетди. Халқаро миқёсда инвестицион фаолликни оширишга қаратилган чора тадбирлар натижасида ривожланган мамлакатларда янги корхоналарга жалб этилиши мўлжалланган инвестициялар 19 фоизга қисқарди ва халқаро лойиҳаларни молиялаштирилиш даражаси эса 8 фоизга ошди. Янги лойиҳаларни молиялаштиришга жалб этилган инвестициялар инновацион ишлаб чиқариш салоҳиятининг ошишига ва замонавий бозор инфратузилмасини шаклланишига замин яратди[1]. Халқаро амалиётда нуфузли молия муассасалари ҳисобланган Жаҳон банки, Халқаро Валюта Фонди, БМТнинг Тараққиёт дастурлари каби халқаро ташкилотлар томонидан компанияларда самарали молиялаштириш механизмларини жорий этиш орқали инвестицион фаолликни таъминлаш ва инновацион иқтисодиётни шакллантириш бўйича услубий тавсияларни такомиллаштиришга йўналтирилган илмий ишларга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Мазкур тадқиқотлар нуфузли тадқиқот марказлари томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, халқаро стандартларда белгиланган талаблар асосида корхоналарни молиялаштириш манбаларини шакллантириш механизмларини такомиллаштириш имконини берган. Лекин, иқтисодиёт тармоқларида фаолият юритаётган корхоналар инвестиция ва инновация фаолиятини молиялаштиришнинг назарий асослари, инновацион-инвестицион фаолликни корхоналарнинг инвестиция фаолиятини таҳлил қилиш ва баҳолаш услубиёти, инновацион-инвестицион фаолликни таъминлашга қаратилган иқтисодий сиёсат, корхоналар инвестиция ва инвестиция фаолиятини молиялаштириш самарадорлигини таҳлил қилишда қўлланиладиган манбалар ва усуллар, корхоналарда инвестиция ва инновация фаолияти молиялаштириш механизмини такомиллаштириш йўллари билан боғлиқ муҳим масалалар ҳозиргача ўзининг ижобий ечимини топмаган. Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили Мамлакатимизда инвестицион-инновацион фаолликни таъминлашнинг молия- кредит механизмини такомиллаштириш масаласи анча долзарб вазифалар сирасига кириб бормоқда. Инвестициялар, инвестицион сиёсат ва инвестицион муҳитнинг айрим назарий, услубий ва амалий жиҳатлари бир қатор Ўзбекистонлик иқтисодчи олимлар томонидан ҳам амалга оширилган[2]. Инновацион иқтисодий ўсишни таъминлаш, иқтисодиётда инновацион фаолликни ошириш масаласи кўпгина хориж иқтисодчи олимларидан жумладан, Д.Белл ва Й.Шумпетер муносиб ҳисса қўшишган. Шунингдек, МДҲ иқтисодчи олимларидан В.Логачева ва В.М.Гейца ўз илмий тадққотларида ўрганганлар. Мазкур иқтисодчи олимлар томонидан инновацион иқтисодий ўсишни асосан инсон капитали ва омили билан боғлаб тушунтирадилар[3]. 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 234 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil Мамлакатимиз иқтисодчи-олимларидан Н.Рахматов ва А.Мирзаевнинг тадқиқотларида инновацион фаолиятнинг Ўзбекистонда иқтисодиётида ривожлантириш масалалари, йўналишлари ҳамда корхоналар фаолиятини инновацион бошқариш масалаларига урғу берилган. Лекин айнан инвестицион ва инновацион фаолликка эришишда молия-кредит механизмлари масала