BERDAQTÍŃ “XOREZM” POEMASÍNDA MÁNILI SÓZ SHAQAPLARÍNÍŃ QOLLANÍLÍWÍ

Аннотация

В данной статье рассматривается использование самостоятельных слов в поэме Бердака, классика каракалпакской литературы XIX века, «Хорезм». Рассматриваются их практические особенности. Ключевые слова: независимая группа слов, существительное, прилагательное, наречие, глагол, число, местоимение. Morfologiya sóz hám onıń ózgeriwi haqqında grammatikalıq ilim. Sóz shaqapları sózlerdiń leksika-grammatikalıq klassları. Sóz shaqapların klassifikaciyalaw talapları: semantikalıq, sóz jasaw, morfologiyalıq, sintaksislik. Qaraqalpaq tilindegi sóz shaqapları sisteması. Jeke mánili sózler. (Atawıshlar hám feyil). Kómekshi sózler. Modal sózler, Tanlaqlar, Eliklewishler sıyaqlı túrlerge bólinedi[1.11]. Hár qanday tildiń morfologiyası onıń tariyxıy rawajlanıw procesinde ózgeriske az ushıraytuǵın tarawı bolıp esaplanadı. Sonlıqtan da bul tarawda XVIII-XІX ásirlerdegi qaraqalpaq shayırları tili menen házirgi qaraqalpaq tili arasında aytarlıqtay úlken ayırmashılıqları joq. Biraq soǵan qaramastan olardıń tilinde házirgi tilde qollanılmaytuǵın geypara grammatikalıq formalar, sóz jasawshı affiksler ushırasadı. Bunday formalardıń qollanılıw jiyiligi barlıq shayırlarda birdey emes [2.95]. ATLIQ “Xorezm” poeması tilindegi atlıq sózler san, tartım, seplik, betlik kategoriyalarına iye. Bul grammatikalıq kategoriyalardıń hár biriniń tiyisli affiksleri bolıp, olardıń túbir atlıqlarga jalǵawında belgili bir nızamlılıq kórinedi. Túbir yamasa tiykar atlıqtan keyin kóplik, tartım, seplik affiksleri jalǵanadı. Kóplik, tartım, seplik affiksleri atlıq sóz shaqabına tán grammatikalıq kategoriyalar bolıp, basqa sóz shaqaplarındaǵı sózlerge jalǵanǵanda atlıqlasadı, substantivlesedi hám gáptiń qurılısında atlıq xızmetinde jumsaladı. San kategoriyası “Xorezm” poeması tilinde házirgi qaraqalpaq tilindegi sıyaqlı barlıq sandı ańlatıwshı arnawlı morfologiyalıq kórsetkishi joq, birlik máni sózdiń negizgi túbirinen ańlatıladı. Ayırım atlıq sózler birlik sanda turıp, kóplik mánini ańlatıp keledi. 42 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7 Al kóplik san óziniń arnawlı grammatikalıq formalarına iye. Kóplik mánini ańlatıwshı bul eki variantlı affiks sózdiń aqırǵı buwınındaǵı dawıslı sestiń juwan, jińishkeligine qaray jalǵanadı: Báland taǵlar, suwsız chóllár, Anda bardur uzaq yollar Berdi káfirlerge jizyá, Shundaǵ boldı aqıbáti [5.192] Kóplik jalǵawlarınıń -lar/-ler variantınan tısqarı “Xorezm” poemasında -lár variantı da jiyi qollanıǵan. Mısalı: Bismilládur ishniń bashı, Dárwishlárniń kózda yashı. [5.192] Keltirilgen mısaldaǵı -lár qosımtası da aqırı jińishke buwınǵa pitken sózlerden keyin jalǵangan. Házirgi qaraqalpaq tilinde -lár affiksi ushıraspaydı hám onıń ornına jińishke buwınlı sózlerden keyin -ler variantı jumsaladı. Seplik kategoriyası “Xorezm” poeması tilinde turkiy hám házirgi qaraqalpaq tilindegi sıyaqlı altı seplik qollanǵan: ataw, iyelik, barıs, tabıs, shıǵıs, orın sepligi. Eski túrkiy tilinde jumsalǵan qural hám sheriklik sepliginiń formaları ushıraspaydı. Seplik affiksiniń sózdiń qurılısındaǵı ornı turaqlılıq sıpatqa iye bolıp, kóplik hám tartım affikslerinen soń jalǵanadı. Seplik jalǵawlarınıń jalǵanıwında házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinen biraz ógeshelikler kózge taslanadı. Ataw sepligi. “Xorezm” poemasında ataw sepligi subyekttiń nol formasın bildirip, morfologiyalıq kórsetkishleri bolmawı menen sıpatlanadı. Ataw sepligindegi sóz sintaksislik xizmeti jaǵınan baslawısh, bayanlawısh, anıqlawısh, qaratpa sóz xizmetin atqaradı: a) Gáptiń qurılısında tiykarınan baslawısh xizmetinde jumsaladı: Nádirsha hám yurtnı aldı, Qońırat yıglab, mańgıt kúldi. [5.194] b) Anıqlawısh funkciyasında jumsaladı: Andın soń Muhammed - Rahiym xan, Gúl yúzlári mahi taban. [5.195] v) Bayanlawısh xızmetinde keledi: Berdi xudayım dáwlet-baxt, Shahri Xiywadur – paytaxt [5.197] g) Qaratpa sóz xızmetinde jumsaladı: Arzım eshit, beguw, xanlar, Shiyrin ziban, nuqtádanlar, [5.193] Iyelik sepligi. Iyelik sepligi qaraqalpaq tilinde «nıń-niń, tıń-tıń, dıń/-diń formaları arqalı bildiriledi.. Iyelik sepligindegi sóz zattıń belgili bir subyektke tiyisli ekenligin, pútinniń bólegin, orın hám waqıt mánisin anlatatuǵın sózlerge jalǵanıp oǵan tiyislilikti ańlatadı. Gáptin qurılısında tiykarınan anıqlawısh xızmetin atqaradı: Bismilladur ishniń bashi, Dárwishlerniń kózdá yashı [5.192] Ayırım stillik maqsetlerge baylanıslı túsirilip qollanǵan yaǵnıy jasırın túrinde de ushırasadı: Qudrát bilan yerúw asman, Bárcha yulduzlar ziynáti [5.197] 43 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7 Bul jerde juldızlardıń ziyneti túrinde qollanılıwı kerek. Biraq iyelik sepligi jasırın formada kelgen hám bunı keyingi sózdegi tartım jalǵawları arqalı anıqlanadı. Barıs sepligi. Qaraqalpaq tilinde barıs sepligi-qa/-ke, -ǵa-ǵe, -na-ne, -a,-e affiksleri menen jasalıp, gáptegi is-hárekettiń baǵdarlangan obyektin, onıń ornın, sońǵı punktin bildirip keledi: Ǵayıb Xiywaǵa xan boldı, Qorazbek hám sultan boldı. [5.193] “Xorezm” poeması tilindegi barıs sepliginiń jalǵawları házirgi kú