Функциональные характеристики и классификация цифровой экономики

Аннотация

The digital economy is a new concept in the economic cycle. The article analyzes and systematizes the definitions given by scientists and organizations from the moment this category appeared to the present day. Also, the author's definition of the category of digital economy has been developed. Keywords: digital economy, digital indices, digital technologies, ICT, platforms, e-business Кириш Рақамли иқтисодиёт – мамлакат учун иқтисодий барқарорликни таъминлаш ва ижтимоий тенгсизликни қисқартириш ҳамда глобаллашув даражасига тенглашишда асос вазифасини ўтайди. Охирги ўн йилликда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Жахон Банки, Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти, G8 мамлакатлари ва бошқа нуфузли халқаро ташкилотлар томонидан рақамли иқтисодиётни ривожлантириш мамлакат тараққиётига қандай таъсир кўрсатиши юзасидан олиб борилаётган таҳлилий тадқиқотлар жамият фаровонлигини таъминлашдаги долзарблигини кўрсатмоқда. Рaқамли технологияларнинг тез тарқалиши ва тобора ривожланиб бориши қамров доирасининг кенгайиб бориши натижасида, унинг иқтисодиётга таъсири ўсиб бормоқда. Бу эса рақамли иқтисодиёт мезонларини ўлчаш, самарадорлик даражаси, ЯИМ таркибидаги улушини аниқлаш, рақамли маҳсулот ва хизматлар таркибини шакллантириш, унинг концептуал асосларини белгилаш, рақамли иқтисодиёт ўзгартираётган ҳуқуқий-сиёсиий масалалар юзасидан кўплаб илмий ва амалий ишларга туртки бўлмоқда. Ҳар қандай мамлакатда рақамли иқтисодиётнинг ривожланишида иқтисодий-ижтимоий таҳлил, мамлакатдаги сиёсат ва унинг тармоқ ва соҳаларга таъсири муҳим ахамият касб этади. Бунинг учун аксарият мамлакатлар иқтисодиётида алоҳида халқаро индекслар рейтинги ташкил қилинган. Жумладан, рақамли иқтисодиёт ва ижтимоий индекc (DESI), Рақамли эволюция индекси (DEI), АКТ ривожлантириш индекси, Рақамли интеллект 3/2021 (№ 00053) http://iqtisodiyot.tsue.uz 301 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2021 yil кўрсаткичи, Рақамли қабул қилиш индекси (DAI) шулар жумласидандир. Бундан ташқари 2017 йилда Буюк Британиянинг иқтисодий ва ижтимоий тадқиқотлар кенгашининг молиявий кўмаги билан Global Challenges фонди тадқиқот ташаббусининг бир қисми бўлган Рақамли иқтисодиётнинг ривожланиш оқибатлари (DIODE) стратегик тадқиқот тармоғи яратилди. Барча индекс ва тадқиқотлар рақамли иқтисодиётга таъсир кўрсатувчи индикаторларни таҳлил қилиш натижасида унинг мазмуни ва хусусиятларини очиб беришга хизмат қилади. Жаҳондаги кўплаб олим ва мутахассислар ўзларининг фан йўналишларидан келиб чиқиб, соҳа ва тармоқлар бўйича рақамли иқтисодиётга таърифлар бериб, унинг таъсири ва ўрни ҳақида ўз мулоҳазаларини баён қилишмоқда. Рақамли иқтисодиётнинг ҳозирги тенденциясидан келиб чиқиб, таърифлаш ва хусусиятларини ўрганиш соҳанинг келгусида ривожланиши учун таянч билим вазифасини ўтайди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Рақамли иқтисодиётнинг глобал ривожланиб боришида олимларнинг изланишлари муҳим ҳисобланади. Д. Тапскотт биринчи навбатда “Рақамли иқтисодиёт” концепциясини иқтисодий таъсир ёрдамида рақамли технологияларни яратиш ва улардан фойдаланиш сифатида тақдим этди [4]. Рақамли технологияларнинг такомиллашиб бориши, рақамли иқтисодиётнинг функционал хусусиятларини кенгайтирди. Рақамли иқтисодиёт электрон маҳсулотлар ва хизматлар ишлаб чиқариш ва уларни электрон тижорат орқали тарқатиш асосида электрон маҳсулотларга ихтисослашган бизнес ишлаб чиқариш жараёнларини, пул ўтказмаларини амалга оширади, шунингдек интернет технологияларидан фойдаланган ҳолда мижозлар билан ишлаш ва уларни бошқариш билан шуғулланади [11]. Шунингдек, янги бизнес моделида иш олиб боришлигини келтириб чиқарди. Рақамли иқтисодиёт – оддийгина ахборот технологияларининг ривожланиши эмас, бу уларнинг самарадорлигини воситачилар ва оптималлаштириш ҳисобига оширилиши мумкин бўлган тамомила янги бизнес-моделлар пайдо бўлишидир. Бунда бизнес динамикаси ортади ва мураккаблашади, бугунги кунда ахборот иқтисодиётида ўз фаолиятини қандай ташкил қилиш лозимлигига боғлиқ умумий бир тўғри жавоб йўқ [16]. Сўнгги технологиялар асосида иқтисодий жараёнларда рақамли иқтисодиётнинг иштироки унинг таърифларида акс этади. Ракамли иктисодиёт — жараёнларни таҳлил қилиш натижаларидан фойдаланиш ва катта хажмдаги маълумотларни кайта ишлаш асосида қатор ишлаб чикаришлар, технологиялар, асбоб- ускуналар, товар ва хизматларни сақлаш, сотиш ҳамда етказиб бериш самарадорлигини жиддий равишда оширишга имкон яратувчи, рақамли кўринишдаги маълумотлар асосий ишлаб чиқариш омили хисобланган фаолиятдир [20]. Рақамли иқтисодиёт шунингдек, - иқтисодий ресурслар тақчиллиги шароитида рақамли технологиялар ёрдамида амалга ошириладиган ва бошқаралидаиган иқтисодий фаолият.Ҳар қандай иқтисодий тизим олдида турган асосий муаммо бу ресурслар тақчиллиги билан боғлиқ рақамли иқтисодиётда ҳам асосий эътибор ушбу муаммони ҳал қилишга қаратмоғи лозим [13] Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш стратегиясини амалга ошириш Давлат дастурида [1]: “Рақамли 3/2021 (№ 00053) http://iqtisodiyot.tsue.uz 302 “Iqtisodi