Совершенствование методов прогнозирования на рынке потребительских товаров

Аннотация

Мақолада истеъмол товарлари бозорида прогнозлаш усулларини қўллашнинг аҳамияти очиб берилган. Прогнозлаш усуллари тавсифланган. “Autoregression and Integrated Moving Average (ARIMA)” параметрли модели бўйича истеъмол товарлари бозорини прогнозни аниқлашнинг маркетинг тадқиқот усули даврий қаторлар бўйича ишлаб чиқилган. Пойабзал маҳсулотларига бўлган талабнинг 2025 йилгача бўлган прогноз моделлари таклиф этилган. Калит сўзлар: маркетинг, статистика, истеъмол товарлари бозори, прогнозлаш, ARIMA прогноз модели, даврий қаторлар. Аннотация: В статье раскрыта важность применения методов прогнозирования на рынке потребительских товаров. Описаны методы прогнозирования. Методика маркетинговых исследований для определения прогноза рынка потребительских товаров на основе параметрической модели “Autoregression and Integrated Moving Average (ARIMA)” разрабатывалась на периодической основе. Предложены модели прогноза спроса на обувную продукцию до 2024 года. Ключевые слова: маркетинг, статистика, рынок потребительских товаров, прогнозирование, логарифм, модель прогноза ARIMA, периодический ряд. Annotation: The article reveals the importance of applying forecasting methods in the consumer goods market. Methods of forecasting are described. The marketing research method for determining the forecast of the consumer goods market on the parametric model "Autoregression and Integrated Moving Average (ARIMA)" was developed on a periodic basis. Forecast models of demand for footwear products until 2024 have been proposed. Keywords: marketing, statistics, consumer goods market, forecasting, ARIMA forecast model, periodic series. Кириш Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 2020 йил 29 февралдаги Олий Мажлисга Мурожаатномасида “камбағалликни қисқартириш борасида комплекс ёндашув ва ностандарт усулларни жорий этиш”[1] асосий вазифалар сифатида белгилаб берилди. Ушбу вазифани ҳал этиш аҳолини истеъмол товарлари билан узлуксиз таъминлаш, бозордаги нархлар барқарорлигини доимий мониторинг қилиб бориш асосий йўналиш ҳисобланади. Истеъмол товарлари бозорининг ўзгариш тенденцияларини прогнозлаш усулларини такомиллаштириш эса бозорни тартибга солиш, талаб ва таклиф мутаносиблигини таъминлаш ҳамда эркин рақобат муҳитини яратиш борасидаги ишлар самарадорлигини оширишга хизмат қилади. 3/2021 (№ 00053) http://iqtisodiyot.tsue.uz 221 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, May-Iyun, 2021 yil Бозор ўзгаришларининг келажакдаги ҳолатини билиш бозор субъектлари учун жуда ҳам муҳим бўлиб, маълум бир оралиқдан сўнг талаб, таклиф ва нархда қандай ўзгаришлар содир бўлишини билиш илмий нуқтаи назардан жуда керакли бўлган жараёндир. Шунинг учун ҳам маркетингнинг асосий функцияларидан бири – бозорни прогнозлаш ҳисобланади. Прогнозлашнинг асосий мақсади корхоналарнинг бозор имкониятларини аниқлаш ва бозордаги фаолият йўналишларини ишлаб чиқишдан иборатдир. Ўзбекистонда қабул қилинган стратегик режалаштириш методологияси прогнозлашда уч туридан фойдаланишни тақозо қилмоқда, улар: қисқа муддатли (1-2 йил), ўрта муддатли (3-5 йилда) ва узоқ муддатли (5 йилдан кўп). Улардан ҳар бирининг мақсади ва вазифалари яхши маълум. Улардан келиб чиққан ҳолда буни қуйидагича тарзда, яъни фаразни сўзсиз ҳисобга олишиниши лозим бўлган келгуси бозор ривожини прогнозлаш вазифалари белгиланади. 1. Қисқа муддатли прогнозлаш: товарларни сотишнинг ҳисобланган эҳтимолий тутилиши асосида мазкур турдаги товарлар талабини табиий ифодалаш (жисмоний бирликларда) кўламлари ва тузилишларини белгилаш; истеъмол хусусияти, сифат ва эстетик йўналишлар нуқтаи назаридан товарнинг афзал кўриш, ассортиментини аниқлаш; талаб ва таклиф мувозанатини яратиш. Бу турдаги прогнозлаш аввало ишлаб чиқаришнинг чиқарилаётган маҳсулотга нисбатан шаклланган тузилиш ва имкониятлар доирасида амалга оширилади, чунки бир-икки йил даврда, одатда, мутаносибликларда жиддий ўзгаришлар бўлмайди (деярли бунга эришилмаслик ҳам мумкин). 2. Ўрта муддатли прогнозлашда: ривожланишнинг янги шароитларида ишлаб чиқариш ва истеъмолни кучайтириш, мазкур турдаги товарга жами ижтимоий талабнинг эҳтимол тутилган ва ишлаб чиқарилаётган ҳажмни белгилаш; ишлаб чиқариш ва товарларни сотиш суратларини зарур ўсишини кўрсатиш, рақобатни таҳлил қилишни ҳисобга олган ҳолда товарнинг истеъмол хусусиятини ўзгариши энг мақбул йўналишлари тўғрисида хулосалар, талаб ва таклиф мувозанатини яратиш ҳисобланади. 3. Узоқ мудатли прогнозлаш: сифат жиҳатидан янги шароитларда иқтисодиётни ва бутун жамиятни ривожлантириш, мазкур турдаги товар ишлаб чиқаришнинг зарур ҳажмларини белгилаш, талабни ривожлантиришнинг эҳтимол тутилган йўналиши тўғрисидаги хулосалар беради. 4. Табиийки, бу вазифаларни бажариш соф методик характердаги қатор масалаларга жовоб қидириш билан, ривожланиш моделини яратиш муаммолари мажмуи уйғунлиги эришишни талаб этади. Чет эл тажрибаси ва амалиёти ҳамда тадқиқотларининг кўрсатишича, улардан биринчидан, прогнозлаш агрегат даражасини белгилаш, иккинчидан, прогнознинг якуний кўрсаткич