Теоретические основы принятия управленческих решений на предприятиях

Аннотация

Desisions play an important role in human life. And management desisions are the sore of management. While the head of the enterprise assumes the responsibility for making management desisions, it is nesessary to take into assount all the fastors influyensing the desision. In this regard, this artisle presents the theoretisal foundations of management desision making. Key words: management desision, judgment-based, intuitive desision, sriteria, fastor, types of desisions, experiyense-based, leadership qualitiyes, evaluation of sandidates for leadership, optimization. Кириш Инсоният пайдо бўлибдики, инсонларни бошқаришга бўлган эҳтиёж ибтидоий жамоа давриданоқ ўз аксини топган. Яъни инсонлар гуруҳ ва жамоаларда бирлашар эканлар, уларга албатта бир сардор зарур бўлган. Ана шу сардорнинг жамоани бошқаришдаги омилкорлиги у чиқараётган қарорларнинг инсонлар турмуш тарзига енгилликлар ва наф олиб келиши билан ўлчанган. Замонавий бошқарув ҳақида сўз кетар экан, раҳбарнинг корхона олдидаги бурчи бу унинг ўзи бошқараётган корхонанинг ривожланишида турли вазиятларда корхона ташқи омилларини корхона ички омилларига, яъни ходимлар, технологиялар, масалалар, вазифалар ва айниқса қарор қабул қилиш жараёнига таъсирини эрта англай билиши ва шу аснода оқилона қарорлар қабул қилиши билан белгиланади. Президентимизнинг қуйидаги берилган фикрлари мақоламизнинг кириш қисмида бериб ўтишни жоиз топдик: “Ҳар бир фуқаро қабул қилаётган қарорларимиз реал фойда бераётганини билиши керак[1]. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили “Менежмент” бўйича қатор дарсликлар муаллифлари ҳисобланган М.Шарифхўжаев, Ё.Абдуллаев [2]ларнинг фикрича бошқарув – бу ўзига ҳос юксак 3/2021 (№ 00053) http://iqtisodiyot.tsue.uz 88 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2021 yil санъат ва маҳоратни талаб қилувчи танлов, шу танлов асосида қарор қабул қилиш ва уни бажарилишини назорат қилишдир. Бошқарув деганда кўриниб турибдики, энг аввало оқилона қарор қабул қилиш тўғрисида фикр билдирилмоқда. “Қарор қабул қилиш” атамаси илк бор ХХ асрнинг 30 йилларида америкалик олимлар Ч. Бернард, Э. Стин ва бошқалар томонидан қўлланилган, улар ижтимоий ва ташкилий жараёнларни номарказлаштиришни таърифлашда бу атамадан фойдаланган. ХХ асрнинг 60 йилларида бу назария Г. Саймон ва Д. Марч томонидан янада ривожланди [3]. Менежмент деганда кўз олдимизда корхона ёки ташкилот ичидаги ходимларнинг ишини тўғри ташкил қилиш ва уларни бошқариш билан боғлиқ жараёнлар гавдаланади. Президентимиз Ш. Мирзиёев Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқида қуйидаги фикрларни келтириб ўтган: “Ишимизни тўғри ташкил этиш, унинг самарадорлигини таъминлаш, бутун бошқарув тизими фаолиятини сифат жиҳатидан замон талаблари даражасига кўтаришни бугун ҳаётнинг ўзи талаб қилмоқда. ... Бироқ, йўлимизда қандай тўсиқ ва қийинчиликлар, кескин ва долзарб муоммоларга дуч келсак ҳам, шошма-шошарлик билан, пала- партиш қарорлар қабул қилишга, яхши ўйлаб кўрилмаган хатти-ҳаракатларга йўл қўйишга ҳаққимиз йўқ”[4]. Шундай экан бошқарувнинг асосий негизи ҳисобланган бошқарув қарорлари тўғрисида берилган қарашларини даставвал кўриб чиқишни маъқул кўрдик. (1- жадвал) 1-жадвал Бошқарув қарорлари тўғрисида баъзи олимларнинг қарашлари1 Муаллифлар Таърифлар Н.К. Йўлдошев, Г.Е.Заҳидов Бошқарув қарори-1. Ҳужжат(қарор, буйруқ, тадбирлар режаси ўзининг “Менежмент” ва х.к.-2. Қарорларни ишлаб чиқиш, қабул қилиш ва амалга дарслигида оширишни ўз ичига олувчи жараёндир. Латфуллин Ф., Новичков Бошқарув қарори – унинг якуний босқичидаги бошқарув Н.ларнинг фикрича жараёнининг йўналтирилган ифодаланиши ҳисобланади. А.Х.Холов ўзининг “Қарор қабул қилиш тасодифий бўлмаган жараён сифатида ўз монографиясида моҳиятига кўра танловдир, яъни кўплаб турли-туман мазмун йўналишлардан бирини танлашдан иборат. Қарор- фаолиятни амалга ошириш учун шарт бўлган вазифа(топшириқ)нинг аниқ бир тартиби(мезони)ни белгилаб бериш учун мутахассис томонидан билдирилган хулосавий муносабат ҳисобланади”. А.Б.Зарубенко ва бошқалар бошқарув қарори -бир вақтнинг ўзида ахборотни таҳлил қилиш, “Эффективность управленчиских прогнозлаш, оптималлаштириш ва мақсадга эришиш учун решений ” мақоласида мумкин бўлган усуллар тўпламидан алтернативни танлаш жараёни ва натижаси Смирнов ўзининг “Разработка Қарор-ҳар қандай хулосага ёки зарур ҳаракатларга олиб управленческих решений” номли келадиган шахснинг ақлий фаолияти натижасидир, масалан, дарслигида тўлиқ ҳаракатсизлик, ҳаракатни ишлаб чиқиш ёки алтернативлар тўпламидан ҳаракат танлаш ва уни амалга ошириш. 1 Муаллиф тотомонидан тизимлаштирилган 3/2021 (№ 00053) http://iqtisodiyot.tsue.uz 89 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2021 yil Бошқарув қарори - коллектив ижодий иши натижасидир, у ҳар доим ижтимоий, жамоавийлик хусусиятига эга, ҳатто менежер ечимларни якка ўзи ишлаб чиққанда ҳам, жамоавий фикрлаш бу жараёнга аниқ та`сир қилади Бошқарув қа