The role of the property valuation services market in Uzbekistan in the economy and rating problems

Аннотация

The article is devoted to the analysis of the impact of macroeconomic policy in Uzbekistan on the market of property valuation services and the role of this market in the national economy, as well as the solution of the problem of assessing the rating of appraisal organizations operating in it. Keywords: the role of the market of property valuation services in the national economy, the rating and ranking system of appraisal organizations and its problems. Кириш Ўзбекистонда давлатнинг амалга ошираётган кенг кўламли ва изчил ислоҳотлари асосида турли мулкчилик шаклига асосланган самарали мулкичилик тизими ва ундаги иқтисодий оборотдаги мулк натижадорлигини белгилашда муҳим роль ўйновчи мулк қийматини баҳолаш хизматлари бозори (МҚБХБ) шакллантирилди. Ушбу бозорнинг фаолият механизми учун зарур ҳуқуқий база ва иқтисодий шароитлар босқичма-босқич яратилмоқда. Шундай бўлсада, Ўзбекистонда макроиқтисодий сиёсатни МҚБХБга таъсири ва ушбу бозорнинг миллий иқтисодиётдаги ролига таҳлилий баҳо берилмаган ва унда фаолият юритаётган баҳоловчи ташкилотлар рейтингини баҳолаш муаммолари етарлича ҳал қилинмаган. Ваҳоланки, жаҳонда қийматни баҳоловчи ташкилотлар рейтинги ва рэнкинги баҳоланишини махсус ишлаб чиқариш жараёни ва бизнес, улар маҳсулотини бозор товари ва индикатори, буларнинг тўпламини яхлит иқтисодий категория ҳамда ушбу категория билан боғлиқ амалий ва илмий фаолиятлар соҳаси сифатида иқтисодиёт ривожланишида муҳим роль ўйнаши эътироф этилган. Умуман олганда, бир томондан, “Рақамли Ўзбекистон-2030” Стратегиясининг [1] муҳим аҳамиятга эга эканлиги [4] ва Давлат раҳбарининг баҳоловчи ташкилотлар томонидан МҚБХБда эгаллаган ўрни ҳамда бошқа мезонларга қараб бериладиган баҳоловчи ташкилотларнинг рейтингини жорий этиш билан боғлиқ топшириғининг [2] бажарилмаганлиги, иккинчи томондан эса, макроиқтисодий сиёсат таъсирида МҚБХБнинг миллий иқтисодиётдаги роли баҳоланмаганлиги, баҳоловчи ташкилотлар рейтинги ва рэнкингини Ўзбекистоннинг ҳозирги даврдаги ривожланиш шароити ва талабларига мос равишда аниқлаш имконини берувчи биронта ҳам методология ва рейтинг агентлиги йўқлиги, ушбу мақоланинг долзарблиги ва заруратини белгилайди. Мавзуга оид адабиётлар шарҳи Узоқ хориж давлатларида МҚБХБ ривожланиш тенденциялари ва унинг иқтисодий роли АҚШ ва Европа экспертлари томонидан [14-17] ўрганилган бўлиб, 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 142 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2020 yil уларнинг натижалари Ўзбекистон учун аҳамиятли. Ҳудди шундай, МДҲ мамлакатлари бўйича амалга оширилган тадқиқотлар [9-13] ҳам Ўзбекистон учун аҳамиятлидир. Ўзбекистонда макроиқтисодий сиёсатни МҚБХБга таъсири ва ушбу бозорнинг миллий иқтисодиётдаги ролига таҳлилий баҳо бериш ва унда фаолият юритаётган баҳоловчи ташкилотлар рейтинги ва рэнкингини баҳолаш муаммолари ечимига баҳишланган тизимли тадқиқот ишларининг йўқлигини кўриш мумкин. Зеро бу борада профессор Ш.Шоҳаъзамийнинг давлатнинг макроиқтисодий сиёсати контекстида фақат МҚБХБ ривожланиш тенденциялари ва муаммоларини, ушбу бозорнинг иқтисодиётдаги роли таҳлил қилинган [3]. Лекин ушбу тадқиқот иши баҳоловчи ташкилотлар рейтинги ва рэнкинги баҳоланиши масалалари ечимига қаратилмаган. Хориж мамлакатлари бўйича ўтказилган тадқиқотлар асосан чет элдаги МҚБХБ ривожланиш тенденциялари ва ролини характерласада, лекин уларда ушбу бозорнинг профессионал иштирокчилари бўлмиш баҳоловчи ташкилотлар рейтинги ва рэнкинги муаммоларига қаратилмаган. Мамлакатимиз олим ва мутахассислари томонидан мазкур мақола мавзуси бўйича тадқиқот ривожлантирилмаган. Юқорида айтилганлар мазкур мақола мавзусида илмий изланиш олиб бориш долзарблиги ва зарурлигини белгилайди. Тадқиқот методологияси Мазкур тадқиқот мақсадида тизимли ёндашув, маълумотларни кузатиш, танлаш, умумлаштириш, гуруҳлаштириш, таққослаш, статистик қайта ишлаш методлари ва эконометрик таҳлил усулидан фойдаланилган. Ушбу методлар эконометрик таҳлил қилиш жараёнида қўлланилган бўлиб, олинган эмпирик натижалар Ўзбекистондаги МҚБХБнинг иқтисодиётдаги ролига таҳлилий баҳо бериш ва уни ошириш билан боғлиқ хулоса ва таклифлар шакллантириш имконини берди. Шулар билан бир қаторда мазкур миллий бозордаги баҳоловчи ташкилотлар рейтинги ва рэнкинги методологиясини қўллаш асосида уларнинг рейтинг ва рэнкинг баҳоларини аниқлаш билан боғлиқ муаммолар аниқланган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси Ўзбекистондаги ижобий ўзгаришларнинг тасдиғи сифатида 1-жадвалда берилган макроиқтисодий сиёсат (фискал, монетар, инвестиция сиёсатлари) контекстида МҚБХБ динамикасини келтириш мумкин. 1-жадвал Макроиқтисодий сиёсат индикаторлари ва МҚБХБ динамикаси, % Қайта молия- Инвести- Моне- Инфля- Фойда ЯИМ лаштириш МҚБХБ Йил циялар тизация ция солиғи* ўсиши ставкаси Y Х1 Х2 Х4 Х5 Х6 Х3 2000 1,0 10,2 32,3 29,2 31 3,8 1,1 2001 3,7 10,2 26,8 26,6 26 4,2 1,2 2002 3,6 9,4 34,5 21,6 24 4,0 1,4 2003 4,8 9,3 27,1 3,8 20 4,4 1,5 2004 7,3 10,3 18,8 3,7 18 7,4 1,6 2005 5,7 14,2 16,0 7,8 15 7,0 1,7 2006 9,3 14,9 14,0 6,8 12 7,5 1,8 2007 25,8 1