Статистический анализ и прогнозирование состояния развития рынка фармацевтической продукции в Узбекистане

Аннотация

The article provides statistical analysis of the pharmaceutical market development in our country through basic and chain methods, as well as determines the forecast values of the trend model by the method of analytical alignment of rows. The significance level of the trend model was also assessed. Keywords: pharmaceutical, pharmaceutical industry pharmaceutical products, correlation and regression analysis, trend model, marketing innovation, marketing strategy, competitive advantages, statistical analysis, forecasting. Кириш Фармацевтика саноати инсон соғлиғини сақлаш тизимини барқарор ривожланишини таъминловчи энг муҳим ижтимоий аҳамиятга эга соҳа ҳисобланиб, COVID-19 пандемияси шароитида ушбу соҳани ривожлантириш барча мамлакатлар учун энг долзарб йўналишга айланди. Жаҳон фармацевтика бозори салмоғи сўнгги 10 йилда ўртача 2,5 фоиздан ўсди[1]. Сўнгги 10 йил ичида фармацевтика маҳсулотлари бозори маркетинг инновациялари асосида шаклланди ва аста-секин ўсиб бормоқда. Бунинг оқибати фармацевтика бозорида рақобат вазияти жиддий равишда мураккаблашмоқда. Рақобатбардош фармацевтика бозорида иш олиб борадиган корхона савдо жараёнини доимий равишда такомиллаштириши, хизмат кўрсатиш сифатини яхшилаши, тўғридан-тўғри сотиш самарадорлигига эътибор қаратиши, тўғридан-тўғри маркетинг тушунчасини қўллаш орқали истеъмолчиларга ёрдам беришнинг технологик, бошқарув ва савдо функцияларини яхшилашни талаб этмоқда. 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 133 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2020 yil Ўзбекистонда фармацевтика тармоғига тегишли бўлган вазифаларни амалга оширишда бир қатор меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар дастурул амал бўлиб хизмат қилади[2,3,4]. Ҳозирги вақтда маркетинг назарияларида харидорларнинг хулқ-атворини ўрганиш учун турли хил воситалар ва усуллар мавжуд бўлиб, улар ўзларининг хатти- ҳаракатларини олдиндан айтиб беришга ва самарали маркетинг аралаш воситаларини ишлаб чиқишга имкон беради. Шунга қарамай, фармацевтика бозорининг ўзига хос хусусиятлари мавжуд ишланмалардан тўлиқ фойдаланишга имкон бермайди, чунки ушбу гуруҳ маҳсулотлари истеъмолчиларининг эҳтиёжлари ва манфаатлари фармацевтика истеъмолчилари эҳтиёжлари ва манфаатларига мос келмайди. Ҳозирги вақтда динамик равишда ривожланаётган бозор шароитида, фармацевтика бозорида истеъмолчилар хатти-ҳаракатлари омилларини, шу жумладан динамикаси ва уларга йўналтирилган таъсирини прогноз қилиб, уларни аниқлаш муаммоларини ҳал қилиш зарурлигини мунтазам равишда ўрганиш зарур. Шу билан бирга, бундай муаммоларни хал қилиш учун ишончли назарий ва услубий асослар мавжуд эмас. Истеъмолчилар хулқ-атворини аниқлаш ва баҳолаш учун етарли даражада ишлаб чиқилмаган услубий воситалар фармацевтика савдосини самарали ташкил этишга тўсқинлик қилмоқда. Бундан ташқари, замонавий маркетингнинг муҳим таркибий қисмларидан бири бу уни амалга ошириш воситаларини автоматлаштиришдир, шу қаторда шахсий савдо жараёнини максимал даражада автоматлаштиришни ҳам ўз ичига олади. Ўзбекистонда фармацевтика компаниялари сони 1994 йилда 2 та, 2002 йилда 68 та, 2012 йилда 130 та бўлган бўлса, бугунги кунда уларнинг сони 191 тага етиб, мазкур корхоналарда 2500 дан ортиқ турдаги фармацевтик маҳсулотлар ишлаб чиқарилмоқда (1-расм). Жумладан, 2018 йил мобайнида ишлаб чиқарилган маҳсулотларнинг умумий қиймати 200 миллион долларни ташкил этган бўлиб, шундан 20,3 миллион долларлик маҳсулот экспорт қилинган. 2019 йилда ички ишлаб чиқаришдаги ўсиш кўрсаткичи ўртача 20 фоиздан юқори бўлган. 1-расм. Ўзбекистонда фармацевтика корхоналари сонининг ўсиш динамикаси[5]. Тармоқни риволантириш ва фармацевтика маҳсулотларини сотиш тизими Ўзбекистонда ўзига хос жиҳатлари мавжуд. 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 134 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2020 yil Ўзбекистонда фармацевтика саноатининг жами ишлаб чиқариладиган саноатдаги ҳиссаси 2019 йилда 0,8 фоизни ташкил этган (2-расм). Жами саноатда фармацевтика маҳсулотлари ва препаратлари ишлаб чиқаришнинг улуши 2016 йилда энг юқори улушга эга бўлган. 2010-2016 йиллар давомида ўсиш тенденциялари сақланган бўлса, 2016 йилдан 2019 йилгача бўлган даврда фармацевтиканинг жами саноатдаги ҳиссаси камайиш тенденциясига эга бўлган. Республикада фармацевтик маҳсулотлар ишлаб чиқариш 2010-2019 йиллар давомида ўртачи 25 % ўсиш тенденсиялари кузатилсада, бошқа тармоқларга нисбатан камлиги, улушни пасайишига сабаб бўлган. 2-расм. Ўзбекистонда фармацевтика маҳсулотлари ва препаратлари ишлаб чиқаришнинг жами саноат ишлаб чиқаришдаги улуши[6] Мамлакатимизда маҳаллий дори-дармон ишлаб чиқаришни кўпайтириш бўйича узоқ муддатли стратегия мавжуд бўлиб, давлат энг зарур дори препаратлари, инфузион эритмалар, вакциналар, қон препаратлари, бир марта ишлатиладиган қон қуйиш тизимлари ва қон ўрнини босадиган маҳсулотлар ишлаб чиқаришда ички эҳтиёжни таъминлаш сиёсатини амалга ошириб келмоқда[7]. Шунингдек, дори воситаларини ишлаб чиқаришнинг халқаро стандартлари тадбиқ