Моделирование объемов производства пищевой промышленности

Аннотация

The article modeled the production volume of the food industry using the Cobb- Douglas function. Initially, the article provides a brief description of the scientific sources on the subject. Issues such as the regression model, determination, correlation coefficients, data on the Darbin-Watson test and the empirical probability of the Fisher criterion hypotheses are then described. The last part of the article summarizes all the results obtained. Keywords: food industry, Cobb-Douglas production function, productivity, labour, capital Кириш Ўзбекистон Республикасини 2030 йилга қадар ижтимоий-иқтисодий комплекс ривожлантириш Концепциясида таъкидланишича улкан ўсиш мақсадларини ҳисобга олган ҳолда, унда миллиий иқтисодиёт мослашиши, ўрта технологияларга асосланган ишлаб чиқаришни ривожланиши, интеграция ва инновацион иқтисодий ўсиш моделига ўтиш босқичларини амалга ошириш учун ишлаб чиқариш саноатига жиддий эътибор бериш жуда муҳим ҳисобланади. Ишлаб чиқарадиган саноат таркибида 2018 йил якунига кўра озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқаришнинг улуши 13,3 % ни, унинг физик ҳажм индекси эса 98,5 % ни ташкил этган бўлса, 2019 йилнинг январь-декабрь ойлари якунларига кўра озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқаришнинг улуши 13,0 % ни, 2018 йилга нисбатан физик ҳажм индекси эса 7,9 % га ошди ва 34483,2 млрд. сўмни ташкил этди [1]. Концепцияда кўрсатилишича саноатнинг локоматив тармоқларидан бири бўлган озиқ-овқат саноатини 2030 йилга келиб унинг улуши 130 фоизга ўсиши режалаштирилган. Озиқ-овқат саноатини ривожланиш тенденциясини Кобб- 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 125 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2020 yil Дугласнинг ишлаб чиқари функсиясидан фойдаланган ҳолда эмпирик таҳлилни амалга оширамиз. Ҳозирги кунда, тадбиркорлар, шунингдек, ишлаб чиқарувчилар нима маҳсулот ишлаб чиқариш, қанча ишлаб чиқариш ва уларни қандай ишлаб чиқариш билан боғлиқ тўғри қарорлар қабул қилиш мақсадида фирма истиқболи ҳақида жуда хавотирда. Бу қарорларнинг барчаси бевосита фирманинг фаолият кўрсатиши лозим бўлган харажат мулоҳазалари ва бозор вазиятлари билан боғлиқ. Шу муносабат билан ушбу мақола Ўзбекистон каби ривожланаётган мамлакатларнинг йирик саноат тармоқлари учун ишлаб чиқариш жараёнининг энг мос функционал шаклини таклиф қилишда ёрдам бериши керак. Ушбу тадқиқот мамлакатимизнинг озиқ-овқат маҳсулотларини ишлаб чиқариш тармоғи учун Кобб-Дуглас ишлаб чиқариш функциясини эмпирик тарзда таҳлил қиламиз. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Озиқ-овқат саноати тармоғининг ишлаб чиқариш ҳажмини Кобб-Дуглас функциясидан фойдаланиш жараёнида бир қатор хориж олимларнинг саноат тармоғларида Кобб-Дуглас функцияси бўйича олиб борган кенг қамровли ишларни ўргандик. Бу борада дуч келаётган муаммолар ва уларнинг ечими бўйича олиб борилаётган ишлар, қолаверса Ўзбекистон қонунчилигини хориж тажрибасидан келиб чиқиб уйғунлаштириш бўйича ўз фикр мулоҳазаларимизни билдирдик. М.S. Hossain ва А.N.Islam лар ўз изланишларида жануби-ғарбий Бангладеш минтақасининг ишлаб чиқариш секторини танлашган ва ишлаб чиқариш самарадорлигини, тақсимлаш самарадорлигини ва ўлчов самарадорлигини ҳисоблаш учун Кобб-Дуглас ишлаб чиқариш фунциясидан фойдаланишган. Тадқиқотларида цемент, жут ва тўқимачилик ишлаб чиқариш фирмаларининг ўсиши камайганлигини кўрсатган, ўғитлар ва денгиз маҳсулотларини қайта ишлайдиган фирмалари эса ўсиши кўпайганлиги таъкидлашган. Ишлаб чиқариш самарадорлиги ва тақсимот самарадорлигининг ҳисобланган қиймати барча ишлаб чиқариш фирмаларининг меҳнат унумдорлиги капитал унумдорлигидан юқори эканлигини кўрсатган. Агар сармоядорлар меҳнатни талаб қиладиган техникага сармоя киритсалар, улар инвестициялардан ижобий фойда кутишлари мумкин. Тадқиқотнинг регрессия таҳлили ва гипотезаларни синаш шуни кўрсатадики, ишчи кучи ушбу ишлаб чиқариш фирмаларини ишлаб чиқаришга сезиларли таъсир кўрсатган. Кобб-Дуглас ишлаб чиқариш функциясининг баҳоси, ишчи кучи ва капитал қўйилмалар цемент, ўғит, жут, денгиз маҳсулотлари ва тўқимачилик фирмаларини ишлаб чиқариш умумий ҳажмига мос равишда 0,927%, 0.917%, 0.90%, 0.928% ва 0.851% таъсир кўрсатишини кўрсатган. Тадқиқотда шунингдек, Кобб-Дуглас ишлаб чиқариш функциясининг қисман олинишини ҳисобга олган ҳолда ишчи кучи ва капиталнинг юқори маҳсулдорлигидан фойдаланишган, бу эса ушбу фирмаларнинг ишчи кучининг маржинал маҳсулдорлиги капиталга нисбатан кўпроқ эканлигини кўрсатади. Шу сабабли, ушбу фирмалар ресурсларни капитал сарфлайдиган техникадан меҳнат талаб қиладиган техникага ўтказиш орқали ишлаб чиқариш таннархини пасайтириши мумкин ва шу билан бирга қўшимча иш жойларини яратиши мумкин деб ҳулосага келишган [2]. Яна бир олим K.Hаgendorf эса Кобб-Дуглас функсиясида ишлаб чиқариш омиллари даромадларининг доимий функсионал тақсимланиши хусусиятига эга бўлган ягона ишлаб чиқариш функсияси эканлигини кўрсатади. Ялпи ишлаб чиқариш 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 126 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekab