Форма цепочки создания стоимости в пищевой промышленности и особенности ее управления

Аннотация

Мақолада озиқ-овқат саноатида қиймат занжирнинг шали ва уни бошқариш хусусиятлари ўрганилган. Шунингдек, мақолада саноат тармоғи қиймат занжирининг анъанавий шакли ва унинг таркибий унсурлари, озиқ – овқат саноатида қиймат занжирини бошқариш, озиқ-овқат саноати қиймат занжирида қўшимча хизматларни кўрсатувчи ташкилотлар республикада амалга оширилаётган асосий вазифалардан бири сифатида белгиланади.. Калит сўзлар: қиймат занжири, қиймат жамлаши, рақобатбардошлик, қишлоқ хўжалик маҳсулотлари, хизмат кўрсатувчи корхоналар, халқаро логистика, қиймат занжири менежменти, рационаллаштириш, оптималлаштириш. Аннотация. В статье исследуются шаль цепочки создания стоимости в пищевой промышленности и ее управленческие характеристики. В статье также определены традиционная форма цепочки добавленной стоимости промышленного сектора и ее составляющие, управление цепочкой добавленной стоимости в пищевой промышленности, организации, предоставляющие дополнительные услуги в цепочке создания стоимости пищевой промышленности, как одна из основных задач в стране. Ключевые слова: цепочка создания стоимости, агрегирование стоимости, конкурентоспособность, сельскохозяйственная продукция, предприятия сферы услуг, международная логистика, управление цепочкой создания стоимости, рационализация, оптимизация. Annotation. The article examines the shawl of the food industry value chain and its management characteristics. The article also defines the traditional form of the industrial value chain and its components, value chain management in the food industry, organizations that provide additional services in the food industry value chain, as one of the main tasks in the country. Key words: value chain, value aggregation, competitiveness, agricultural products, service enterprises, international logistics, value chain management, rationalization, optimization. Кириш Қиймат занжири ғояси илмий муомалага дастлаб 1985 йили АҚШлик олим М.Портер [4] томонидан таклиф қилинган ва унда маҳсулот истьемолчи қўлига етиб боргунча қандай қилиб ўзида қиймат жамлаши мумкинлигини тушунтириб берган. М.Портернинг қиймат занжирига ёндашувига кўра, у компаниянинг маҳсулотни яратиш, бозорга олиб чиқиш, сотиш, истьемолчига етказиб бериш ва унга хизмат кўрсатиш билан боғлиқ бўлган ички фаолият турлари ва уларнинг йиғиндиси сифатида тавсифланади. М.Портернинг қиймат занжирига берган таърифидан шундай хулоса келиб чиқадики, қиймат занжирини бошқариш маҳсулот ишлаб чиқарувчи компаниянинг узоқ муддатли рақобатбардошликни таъминлаш стратегиясига асосланган харакатлар режасидир. М.Портер бу стратегияни амалга оширишда компанияларнинг фаолиятини иккита турга бўлиб олади: (1) бирламчи фаолият турлари; (2) қўллаб-қувватловчи фаолият турлари. 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 82 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2020 yil Озиқ-овқат саноатида қиймат занжирининг хусусиятлари ва уни бошқариш муаммолари муҳокама қилишдан аввал унинг аҳамиятига тўхталиб ўтиш керак. Бугунги кунда дунё мамлакатларида фермерлар етиштираётган қишлоқ хўжалик маҳсулотлари тўғридан–тўғри истьемол бозорига етиб бормасдан, кўплаб хизмат кўрсатувчи корхоналар орқали супермаркетлар ихтиёрига келиб тушади. Бу жараёнда турли хил ташкилотлар маҳсулотга нисбатан хилма-хил хизматларни кўрсатадилар ва қиймат яратиш жараёнини кетма–кетлик асосида тартиблаштириб, якуний тайёр маҳсулотнинг тўлиқ қийматини шакллантирадилар. Илмий адабиётларда ушбу жараённи олимлар “қиймат занжири” деб номлаганлар ва бу атама бугунги кунда нафақат ривожланган, балки ривожланаётган давлатларда ҳам кенг тарқалмоқда. Шу ўринда савол келиб чиқади: қиймат занжирини бошқариш қандай мазмунга эга ва уни рақобатбардошлик учун аҳамияти қанчалик кучли? Ушбу саволга жавоб топиш учун аввал халқаро ташкилотларнинг мутахассисларини қиймат занжирига берган таърифларини кўриб чиқамиз ва уларнинг ёндашуви асосида уни бошқариш усуллари ҳақида мулоҳаза юритамиз. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Халқаро логистика бошқаруви кенгаши мутахассиларининг берган таърифига кўра [2], озиқ-овқат саноатида қиймат занжири менежменти деганда, хом-ашёни қиймат нуқтаи-назаридан сақлаш ва ҳаракат оқими жараёнларини самарали режалаштириш ва амалиётга жорий қилиш тушунилади. Бунда бошқарув жараёни маҳсулот ишлаб чиқариш жараёнидан то магазин пештахтасига етиб бориб, истьемолчининг талабаларини қондириш учун керакли бўлган жараёндаги барча ахборотни ўз ичига қамраб олади. Ушбу таърифда қиймат занжири бажариши керак бўлган вазифа анъанавий тарзда тушунтирилган ва логистика операцияларини кетма- кетлигига урғу берилган. Халқаро олий рақобат маркази мутахассисларининг фикрига кўра [8], қиймат занжири бу–дастлабки таъминотчилардан бошлаб, махсулотни охирги фойдаланувчисигача бўлган бизнес жараёнларини интеграциялашуви бўлиб, у бозорни махсулот, хизматлар ва ахборот билан таъминлайди, яъни истьемолчиларга қиймат яратади. Ушбу ёндашувда қиймат занжири бизнес жараёнларни интеграциялашувига эътибор қаратилган ва юқорид