Цели и задачи формирования толкового словаря экономических терминов на узбекском языке

Аннотация

In this article, special attention is paid to the explanatory dictionary of scientific, popular scientific terms intended for use by various categories of readers, regardless of whether it relates to a certain sector of the economy or not. Калит сўзлар: илмий, илмий оммабоп услуб, иқтисодиётга оид, қўлланмалар, илмий адабиёт, атамалардан фойдаланиш, илмий асар, асарнинг тури, терминларнинг мохияти. Юртимизда таълим тизимини ислох, этишнинг асосий вазифаларидан бири - бу тизимни ўқув адабиётлари билан таъминлашни такомиллаштиришдан иборат. Айнан мана шуни ҳисобга олган ҳолда иқтисодий адабиётларни ёзишга бўлган эътибор ўзгарди. Илмий, илмий-оммабоп услубда бўладими, албатта, асарларнинг ёзилиш тартибига, тили, услубига алоҳида эътибор қаратилди. Аммо шундай бўлса-да, ўзбек тилида иқтисодиётга оид сўзларнинг изоҳи ифодаланган қўлланмалар етарли эмаслигини кўриш мумкин. Ёки баъзи иктисодий асарлар эса ўзининг мураккаблиги, асосан, илмий услубда ёзилганлиги билан фойдаланувчига етарли даражада мураккаблик туғдирмоқда. Бундай илмий адабиётлар деярли бошқа соҳа мутахассислари учун қийинчилик туғдиради. Бу мураккаблик иқтисоднинг ҳар бир тармоғини ўзлаштиришга тўсқинлик қилиши табиий. Шунингдек, атамалардан фойдаланиш ҳам баъзи адабиётларда асар учун камчиликларни юзага келтиради. Иктисодий адабиётлардан, одатда, соҳа мутаҳассислари фойдаланишади. Улар айнан иқтисодчиларга мўлжалланганлиги учун мураккаб, илмий услубда ва шунингдек, изоҳсиз атамалар берилганлиги сабабли, бошқа фойдаланувчининг 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 1 етарли даражада билим олишига тўсқинлик қилади. Шунинг учун ҳам иқтисодиётнинг ҳар бир соҳасини ўз ичига қараб оладиган атамаларнинг изоҳли луғатини тайёрлаш бугунги кунда муҳим аҳамият касб этади. Атамаларни изоҳли луғатини таёрлаш жараёнида албатта илмий адабиётларни, интернет сайтлари ва бошқа манбаларни чуқур ўрганган ҳолда, ҳар бир иктисодий адабиётларнинг камчилиги, ютуғи, керакли қирралари, атамаларнинг қўлланилиши, уларнинг изоҳига алоҳида эътибор қаратиш лозим. Атамаларнинг изоҳларидаги фарқли жиҳатларини эса юртимиздаги таниқли иқтисодиёт фанининг етук академик ва профессор олимларини фикрини ўрганган ҳолда баён қилиш мақсадга мувофиқ бўлади. Уларни ёритиб беришда бошқа давлатларнинг адабиётлари ҳам асос вазифасини ўтай олишини назардан қочирмаслигимиз керак. Келажакда ёзиладиган адабиётларга эътибор билан ёндашиш, қўлланиладиган замонавий атамалар, бошқа тиллардан кириб келаётган атамаларнинг изохини кўрсатиш, илмий-оммабоп услубда ёзишга аҳамият қаратиш даркор. Барча тур илмий адабиётлардаги каби иқтисодга тааллуқли билимлар илмийликка асосланган ва факт-далилларга таянган ҳолда берилади. Шундай экан, иқтисодга оид асарларда ҳар бир тушунча, асарнинг тури, мақсад, вазифасига кўра берилади. Янги терминларнинг қўлланилиши, маъноси тўғрисида тузилган иқтисодий луғатлар эса иқтисодга оид терминларнинг моҳиятини чуқурроқ англашга ёрдам беради. Иқтисод кўп тармоқли соҳа ҳисобланади. Яратилажак иқтисодий атамалар луғатлари ҳам айнан унинг тармоқларини ўз ичига қамраб олган ҳолда илмий, илмий-оммабоп, ўқув адабиётлари сифатида яратилиши лозим. Соҳа кенг тармоғига кўра бу тур атамалар луғатини қуйидагиларга бўлиш мумкин: 1. Макро ва микроиқтисодиёт; 2. Молия кредит; 3. Саноат иқтисодиёти; 4. Хизмат кўрсатиш тармоқлари иқтисодиёти; 5. Эконометрика ва статистика; 6. Бухгалтерия ҳисоби ва аудит; 7. Менежмент; 8. Маркетинг; 9. Жаҳон иқтисодиёти; 10. Минтақавий иқтисодиёт; 11. Демография ва меҳнат иқтисодиёти. Бу тармоқларни инобатга олган ҳолда атамалар изоҳли луғатини шакллантириш албатта осон кечмайди. Бу тармоқларга оид атамалар бошқа фан тармоқларида ҳам учраши мумкин. Масалан, география, иқтисодий география, мамлакатлари географияси, математика ва бошқа фанлар шулар жумласидандир. Иқтисодий атамалар луғатини шакллантиришда фикрлар тарқоқ бўлмайди. Атамалар маъносини очиб беришда кетма-кетликка таянилади. Мантиқий боғлиқликка эътибор қаратиш даркор. Шунда улар соҳа мутаҳассислари учунгина эмас, балки иқтисодиётдан бошқа соҳа вакиллари учун ҳам тушунарли бўлади. Шунинг учун ҳам бу фанга оид атамаларни ҳам илмий, ҳам тахририй жихатдан пухталиги иктисодий билимларни ривожлантиришда катта аҳамиятга эгадир. Бундан 2 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil ташқари атамаларнинг омма нутқида кўпроқ қўлланадиган муқобили муаллиф томонидан эътиборга олиниб, ҳам илмий, ҳам илмий-оммабоп тарзда берилса мақсадга мувофиқ бўлар эди. Яъни, уларнинг изохи, моҳиятидан келиб чиққан ҳолда кенгроқ, омма учун тушунарли холатда баён этилиши аҳамиятлироқдир. Илмий, илмий-оммабоп тарзда тайёрланган атамаларнинг изоҳли луғатини тайёрлашда унинг иқтисодиётнинг муайян соҳасига оид бўлишидан катъий назар, барча соҳа вакиллари учун тушунарли бўлиши, оммага мўлжалланиши мақсадлироқ. Лекин, янги ахборот бўлмаса у амалда муваффақият қозона олмайди, аммо маълум бўлган маълумотларнинг камлиги ҳам аниқ фактик ахборотларни қабул қилишни қийинлаштиради. Шу