Зарубежный опыт развития сервиса в республике и основные направления их использования

Аннотация

The article examines the development trends and features of the service sector in the USA, Japan, Germany and Great Britain. Using the experience of these countries, recommendations have been developed for the development of services in Uzbekistan. Калит сўзлар: хизматлар соҳаси, инновация, автоматлаштириш, илмий ишланма, бандлик. Кириш Инсониятнинг янги технологияларни ўзлаштириб бориши билан хизматлар соҳаси жадал суръатларда ривожланиб бормоқда. Буюк Британия, Франция, Германия ва АҚШ каби давлатларда 1860-йилларда юз берган Саноат революцияси хизматлар соҳасининг ривожланишига катта туртки бўлди. Хизматлар соҳасининг ривожланиши кўп жиҳатдан соҳаларнинг ихтисослашуви билан ҳам боғлиқ. Хусусан, агар ихтисослашув самарадорлиги, транзакция харажатларидан ошса хизматлар соҳаси ривожланиб боради [1], агар транзакция харажатлари вақт ўтиши билан ошиб борса эволюция юз бермайди. Хозирги кунда хизматлар соҳасининг улуши ривожланган давлатлар ЯИМнинг 75% ва ривожланаётган мамлакатларнинг 50% ни ташкил этмоқда [2]. Ушбу мақолада биз хизматлар соҳасининг ривожланиш эволюциясини хорижий давлатлар тажрибаси мисолида ўрганиб чиқамиз ва республикамизда рўй бераётган жараёнлар билан солиштирамиз. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Иқтисодиёт фанининг А.Смит, Д.Рикардо, Малтус каби классик иқтисодчилари хизматларга “унумсиз меҳнат” деб таъриф беришган. Хусусан, Карл Маркс ва Марксистлар ҳам хизматлар соҳасининг ривожланиш салоҳиятини тан олмаган [3]. Аммо 1930-1970 йилларга келиб ривожланган давлатларда хизматлар соҳасини ривожлантиришга эҳтиёж ортиб борди. Айниқса, бу ҳолат иккита жаҳон урушлари даврида юқори нуқтага етди. 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 338 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil Хизматлар соҳасини ўрганишда олимлар хизматларнинг товарлардан фарқли жиҳатларига алоҳида эътибор қаратади. Масалан, Грилих хизматларни номоддий маҳсулот яратувчи меҳнатнинг натижаси деб таъриф беради [4]. Т.П. Хилнинг фикрига кўра хизматлар инсонлар ўртасида олдиндан келишилган ҳаракатлар ёки ҳолатлар ўзгариши ҳисобланади [5]. Аммо Грилих хизматларга таъриф беришда ишлаб чиқишдан кўра уларнинг статистик ҳисобига эътибор бериш лозимлигини таъкидлайди [6]. Мелвин эса хизматларнинг ўлчови вақт ва жой ўзгаришига боғлиқ деб ҳисоблайди [7]. В.Баумол хизматлар соҳаси ривожланишининг ўзига хос хусусияти - соҳада меҳнат унумдорлиги, ишлаб чиқаришдаги каби тез ўсиб бормаслигини таъкидлаб ўтади [8]. Ушбу ҳолатни Грилих хизматларда технологик ўзгаришлар секинроқ содир бўлиши ва соҳада ишчи кучи интенсивлиги юқори эканлиги билан изоҳлайди [9]. Юртимиз олимларидан М.Қ.Пардаев, Қ.Ж.Мирзаев, И.С.Тухлиев, М.Мухаммедов кабилар хизматлар соҳасининг республикамизда ривожланиши тенденциялари, ривожланишига таъсир этувчи омиллар, самарадорлик кўрсаткичлари кабиларни таҳлил этишган. Таҳлил ва натижалар Тадқиқотда биз АҚШ, Япония, Германия ва Буюк Британия давлатларида хизматлар соҳасини ривожлантириш тажрибасини ўргандик. АҚШнинг хизматлар соҳасини ривожлантириш тажрибаси. У.Витт ва К.Гроссларнинг тадқиқотларига кўра АҚШда 1970 йилдан 2005 йилгача транспорт ва саноатда арзон энергия воситаларининг пайдо бўлиши меҳнат унумдорлигининг ошишига ҳамда хизматлар соҳасининг жадал ривожланишига сабаб бўлди [10]. АҚШда яратилган технологик инновацияларнинг тезлик билан туризм, банк-молия, тиббиёт, таълим ва бошқа хизматларга жалб этилиши соҳанинг етакчи тармоққа айланишига сабаб бўлди дейиш мумкин. 16000 14000 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0 1-расм. АҚШда хизматларнинг қўшилган қиймати динамикаси, млрд. АҚШ долларда Манба: Жаҳон банки маълумотлари. http://data.worldbank.org 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 339 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil 1000 800 600 400 200 0 2-расм. АҚШда хизматлар экспорти, млрд. АҚШ долларда Манба: Жаҳон банки маълумотлари. http://data.worldbank.org Юқоридаги расмлардан ҳам кўриниб турибдики, АҚШ иқтисодиётида хизматларнинг қўшилган қиймати ҳамда экспорти 2000 йилдан 2019 йилгача жадал суръатлар билан ўсиб борган. Японияда хизматлар соҳасининг ривожланиш тенденцияси. Япония давлатида туб ислоҳотлар император Мейдзи даврида (1868-1912) бошланган. Айнан шу даврда японлар минглаб ёшларни хорижга ўқишга жўнатган ҳамда кўплаб хорижлик мутахассисларни японларга таълим бериш учун ёллаган. Шунингдек, асосий эътибор инфратузилма объектларини ва саноат соҳасини ривожлантиришга қаратилган бўлиб, тадбиркорлар учун солиқ имтиёзлари ва бизнес учун қулай шарт-шароитлар яратилган [11]. Бошқа ривожланган давлатлардаги каби Япония иқтисодиёти ҳам кўп жиҳатдан хизматлар соҳасининг ривожланиши билан узвий боғланган. Ушбу давлат иқтисодиётининг ривожланиши 1950, 1960- йилларда 15 ёшдан 64 ёшгача аҳоли сонининг тез ўсиб бориши даврида энг юқори нуқтага етган. Кейин эса аҳоли сони ўсиши секинлашиши иқтисодий ўсишга ҳам салбий таъсир кўрсатган. Хусусан, иқтисодиётда банд аҳоли 1955-1973 йилларда ўртача йилига