Факторы формирования и развития национальной инновационной системы

Аннотация

The article is devoted to the factor of formation and development of the national innovation system. The article describes in detail the factors influencing the formation and development of the national innovation system, and also developed a model of the relationship between the factors of this system. Key words: national economy, science, education system, innovation, scientific and innovative cooperation, innovation processes, national innovation system, model of the relationship of factors. Кириш Миллий иқтисодиётни модернизация қилиш шароитида ҳар қандай давлатнинг иқтисодий ривожланиш истиқболлари иқтисодиётнинг барча соҳаларида самарали инновацион фаолиятига ҳар томонлама боғлиқ бўлади. Жаҳондаги кучли рақобат муҳитида инновацион фаолиятнинг интенсивлик ҳолати иқтисодий ривожланиш даражасига таъсир кўрсатмоқда. Ҳозирги вақтда ривожланган мамлакатлардаги инновацион технологиялар, маҳсулотлар ва қурилмаларнинг ялпи ички маҳсулотдаги (ЯИМ) улуши 60% ни ташкил этмоқда. Мамлакат иқтисодиётини жадал ривожлантириш, қисқа муддат ичида уни ривожланган мамлакатлар даражасига олиб чиқиш учун инновациянинг туб моҳиятини очиб берган Президентимиз Ш.М.Мирзиёев Олий Мажлисга мурожаатномасида “... биз Ўзбекистонни ривожланган мамлакатга айлантириш ни мақсад қилиб қўйган эканмиз, бунга фақат жадал ислоҳотлар, илм-маърифат ва инновация билан эриша оламиз”, деб таъкидладилар[11]. Дархақиқат Ўзбекистон шароитида иқтисодиётдаги инновацион жараёнларни давлат томонидан қўллаб- қувватловчи тегишли меъёрий-хуқуқий ҳужжатлар қабул қилиниши ва инновацион 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 200 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil фаолиятни рағбатлантирувчи аниқ чора-тадбирлар ишлаб чиқилиши миллий инновацион тизимини шакллантиришга асос бўлмоқда. Миллий иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини оширишнинг асосий мақсадларидан бири устувор стратегик йўналишларни танлаб олишдан иборат. Бунда узлуксиз равишда давом этадиган илмий тадқиқотларнинг самарали натижаларини амалиётга жорий қилиш кластери фаолиятини ўз ичига олган миллий инновацион тизимни (МИТ) яратиш иқтисодиётнинг долзарб масаласи ҳисобланади. Бундай тизимнинг самарали фаолият кўрсатиши учун бугун нафақат салоҳиятли илм-фан, таълим тизими ва ишлаб чиқариш, балки институционал шароитларнинг бутун бир мажмуаси мавжуд бўлиши талаб этилмоқда. Аслини олганда, иқтисодиёт фанида миллий инновацион тизимлар (МИТ) концепцияси яқинда пайдо бўлиб, бу концепцияда давлат, хусусий ва ижтимоий- иқтисодий тузилмалар ҳамда механизмлар йиғиндиси акс топади ва уларнинг янги билимларни ва технологияларни яратиш, ўзлаштириш, кенг ёйишга қаратилган фаолиятлари амалга ошириладиган доирадаги ўзаро алоқалари намоён бўлади. МИТ мамлакатнинг миллий устувор стратегиясини амалга ошириш мақсадида давлат бошқарув органларининг ҳамда тадбиркорлик секторидаги барча ташкилотларнинг фан ва технологияларнинг илғор ютуқларидан кенг фойдаланувчи иқтисодиёт соҳаларидаги хатти-ҳаракатларини бирлаштирилишини таъминлайди. Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили Шу пайтгача олимлар томонидан МИТга ягона бир таъриф берилган эмас. Ривожланган мамлакатларнинг МИТлари бир-биридан фарқ қилади. Зотан, турли мамлакатлар томонидан МИТ олдига турли мақсадлар қўйилади ва амалга оширилади. Жумладан, Францияда МИТнинг асосий вазифаси қўшимча ишчи ўринларини ташкил этиш бўлса, Германияда илғор технологияларни ривожлантиришдан иборат, деб ҳисобланади. Европалик экспертларнинг берган баҳоларига кўра, ҳар иккала МИТнинг умумий самарадорлиги бир хил натижани беради [4]. Миллий инновацион тизимни шакллантириш ва ривожлантиришнинг назарий- услубий масалалари қуйидаги хорижий ва маҳаллий олимларнинг ишларида тадқиқ қилинган: Н.И.Иванова [4], Й.А.Шумпетер [5], D.Bell [6], J.Howkins[7], Y.Benkler[8], D.Tapscott [9], А.Ф.Расулев [10], Н.М.Махмудов[11], ва бошқаларнинг илмий тадқиқотларида кенг ёритилган. Аммо, мамлакати мизда миллий инновацион тизимни шакллантириш ва ривожлантиришга таъсир қилувчи омиллар, шунингдек миллий инновацион тизим омилларининг ўзаро алоқалари етарлича тадқиқ этилмаган. Тадқиқот методологияси Илмий тадқиқот методологияси бўйлиб Ўзбекистон Республикаси Президентининг иқтисодиётни ҳамда хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантириш бўйича фармон ва қарорлари ҳамда “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони ҳисобланади. Таҳлил ва натижалар Хорижий мамлакатлар тажрибаси шуни кўрсатмоқдаки, дунёнинг ҳеч бир мамлакатида миллий инновацион тизим хусусий сектор томонидан мустақил равишда шакллантирилмаган. Барча мамлакатларда миллий иқтисодиёт 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 201 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil рақобатбардошлигини ошириш мақсадида жорий қилинадиган МИТ, ўз элементларининг ўзаро муносабатларини мувофиқлаштириб туриш асосида ушбу тизимни шакллантиришда давлат етакчи ролни ўйнайди ҳамда фаолият кўрсатади миллий, тармоқ ва