Анализ современного состояния тенденций развития инновационно-инвестиционной деятельности

Аннотация

The article analyzes the conditions, theoretical foundations and trends in the implementation of innovation and investment activities in the country. The research is based on authorial approaches. The role and place of innovation and investment activity in the economy has been identified and evaluated. As a result of the research, suggestions and recommendations were developed. Keywords: economic security, innovation and investment activity, economic crisis, macroeconomic balance. Кириш 2020 йил 24 январда Ўзбекистон Республикаси Президентининг Олий Мажлис палаталарига Мурожаатномасида 2019 йилда амалга оширилган ислоҳотларни таҳлил этиб қуйидаги хулосани қайд этиб ўтди: “Биз Ўзбекистонни ривожланган мамлакатга айлантиришни мақсад қилиб қўйган эканмиз, бунга фақат жадал ислоҳотлар, илм-маърифат ва инновация билан эриша оламиз”. Мазкур фикрларнинг таъкидлаб ўтилиши Ўзбекистонда инновацион фаолиятни янада ривожлантиришга бўлган заруратни кўрсатиб бермоқда. Инновацияларнинг иқтисодиёт ва айниқса мамлакат учун жуда муҳим эканлиги ривожланишнинг барча босқичларида ўз аксини топмоқда. Инновацияларнинг асосий жиҳатлари қаторида қуйидаги ҳолатларни келтириш мумкин: − мамлакатнинг рақобатбардошлигини ошириш; − экспортга йўналтирилган маҳсулотлар ҳажмини оширишга хизмат қилади; 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 151 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil − мамлакатда истеъмол ва ишлаб чиқариш харажатларини камайтиришга шароит яратади. Ҳозирги кунда жаҳон бозорида мамлакатлар томонидан маҳслуотларни тақдим этишда асосий эътиборни илмий сиғимкорликни юқори бўлишига қаратмоқда. Масалан, Жанубий Кореянинг Самсунг корпорациясининг жаҳон бозоридаги улуши эътиборга молик. Ушбу корпорация Жанубий Корея экспортининг 21 фоизини ёки 62 млрд. АҚШ доллари ҳажмида ташкил қилади [1]. Албатта бир қараганда 20 кичикдек кўриниши мумкин. Лекин Осиёнинг тўртинчи йирик иқтисодиёти учун ушбу рақамнинг аҳамиятини тасаввур қилиш мумкин. Бошқача айтганда, 62 млрд АҚШ доллари кўплаб давлатларнинг йиллик ЯИМга нисбатан бир неча баробар ёки бир мунча катта эканлигини кўриш мумкин. Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили Ҳозирги глобаллашув шароитида Ж.Корея корпорацияси ўзининг бозордаги мавқеини сақлаб қолиш учун курашмоқда. Сабаби, нафақат АҚШ корпорациялари, балки Хитой компаниялари ҳам ўзларининг бозордаги ўринларини мустаҳкамлашга жадал эътибор қаратмоқда. Умуман олганда, Самсунг 2019 йил биринчи ярим йиллигида 8,4 млрд. АҚШ доллари сарф этди. Ушбу рақам ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 12,2 фоизга ортган. Шу билан бирга, Самсунг корпорациясининг илмий натижаларга патентларнинг 40 фоизи АҚШда олинган. Халқаро интеллектуал эгалик ҳуқуқи ассоциацияси маълумотларига кўра, Самсунг 2018 йилда патентлар сони бўйича IBMдан кейинги иккинчи ўринда қайд этилди [2]. Маълумки, мобиль қурилмалар ва ахборот технологиялар билан боғлиқ бўлган маҳсулотларнинг жаҳон бозорида Самсунг савдо белгиси остида юқори рақобатбардошлик категорияси тушунилади. Мазкур рақобатбардошлик омилининг шаклланишига инновацион фаолиятни тўлақонли мавжуд эканлиги билан асослаш мумкин. Ҳозирги кунда Самсунгнинг дунё бўйлаб 14 та тадқиқот марказлари бўлиб, улар турли мамлакатларда жойлашган. Улар Ғарбий Европа, Жанубий Осиё ва АҚШда жойлашган тадқиқот марказларидан ташкил топган. Шунингдек, эътиборли жиҳати Самсунг Европа, АҚШ ва Ж.Кореяда Сунъий онг марказларини ҳам ташкил этган бўлиб, тадқиқотларни ривожлантиришнинг янги босқичига чиқаётганлигини қайд этиш лозим. Фикримизча, қайд этиб ўтилган тадқиқотлар марказларини ташкил этилиши илмий сиғимкор маҳсулотларни ишлаб чиқариш учун шарт-шароит яратишига бир мисол сифатида қабул қилиш мумкин. Шу нуқтаи назардан, инновацияларни яратилишига замин тайёрлаш муҳим аҳамиятга эга ҳисобланади. Инновацияларни яратилиши эса ўз навбатида тадқиқотлар амалга ошириш учун яратилган шарт-шароитлар билан бевосита боғлиқ бўлмоқда. Мазкур масала, Ўзбекистон шароитида кам ўрганилган бўлсада, айрим тадқиқотларнинг хулосаларини кузатиш мумкин. Масалан, ўзбекистонлик олимлар академик С.Гулямов, профессорлар Н.Жумаев ва Д.Рахмонов илмий тадқиқотларни бюджет молиялаштириш тенденцияларини тадқиқ этишади [3]. Уларнинг фикрича, фундаментал, амалий ва ёш олимлар илмий тадқиқотлари учун ажратилган квоталар сони ўзгармаган бўлсада, бюджет маблағлари ҳажми ортганлигини таъкидлашади. Шундан келиб чиқиб, 2012-2016 йилларда маблағлар ҳажми ортган бўлсада, илмий тадқиқотлар сони ўзгаришсиз қолаётганлиги аниқлаб берилган. Бу эса, 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 152 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil молиялаштириш манбаларини диверсификациялашга бўлган заруратни келтириб чиқариши асослаб берилади. Тадқиқот методологияси Тадқиқотни амалга оширишда мантиқий фикрлаш, қиёсий таҳлил, динамикада ўрганиш каби усуллардан фойдаланилган. Таҳлил ва натижалар Ўзбекистонда фундаментал тадқиқотларни амалга ошириш ва уларни молиялаштириш тенденцияларини