Научно-методические аспекты оценки привлекательности инвестиционной среды

Аннотация

This article analyzes the scientific and methodological aspects of the indicators for calculating and assessing the attractiveness of the investment environment and provides recommendations on how to increase investment attractiveness and create a favorable investment climate in the region using the Navoi FEZ as an example. Keywords: investment, investment environment, investment attractiveness, calculation indicators, assessment of the attractiveness of the investment environment. Кириш Глобаллашув шароитида инвестицион муҳит жозибадорлиги ва салоҳиятини баҳолаш, ишлаб чиқарувчи кучларнинг оқилона жойлашуви таъсирини таҳлил қилиш, ҳудудлараро вужудга келадиган табиий-демографик, маъмурий-иқтисодий, ижтимоий-сиёсий тафовутларни ҳосил қиладиган омилларни аниқлаш, баланслашган ҳудудий инвестицион сиёсатни шакллантириш, инвестицион фаолликни таъминлаш орқали миллий иқтисодиёт рақобатбардошлигини оширишнинг илмий-услубий асосларини такомиллаштириш муҳим аҳамият касб этмоқда. Ҳозирда бутун жаҳон бўйлаб COVID-19 пандемияси ҳукм сураётган шароитда барча иқтисодий қадриятлар, халқаро ташкилотлар, иқтисодчи олимлар томонидан минтақаларнинг ривожланиши билан боғлиқ прогноз кўрсаткичлари қайтадан ислоҳ этилмоқда. Инвестицион жозибадорликни таъминлайдиган индикаторлар сафига хавфсизлик, санитариа-гигеана ва аҳолининг соғлиги билан боғлиқ кўрсаткчиларни инобатга олиш бирламчи аҳамият касб этиб бормоқда. Зеро, коронавируснинг олдини олиш мақсадида, дунё аҳолисининг деярли ярми карантинга олинди. Алалоқибат, йирик заводлар тўхтади, транспорт ва туризм соҳаси турғунликка юз тутди. Ишсизлик, молия бозорлари таназзули, хуллас, дунёда 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 118 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil ялпи талаб ва ялпи таклифнинг параллел равишда қисқараётгани эса “ноёб” иқтисодий инқироз бошланаётганлигидан дарак бермоқда. Ўз навбатида, тождор вирус биологик вирус бўлибгина қолмасдан, иқтисодий вирус тусини олаётгани ҳам ҳеч кимга сир эмас. Ҳатто бугун кўпчилик унинг зарбаларини ҳозирданоқ ҳис қиляпти. Бинобарин, дунё биологик вирус ва иқтисодий вирусни енгиш билан боғлиқ икки ўт орасида қоляпти. Инсонларнинг ҳаёти, уларнинг соғлиги, тинчлигини сақлаб қолиш, фаровон турмуш кечириши учун барча чораларни яратиш, хавфсизлигини кафолатлаш ҳар қандай давлатнинг бирламчи вазифаларидан ҳисобланса, (танганинг бир томони), уни таъминлашга хизмат қиладиган иқтисодий неъматларни ишлаб чиқариш, аҳолининг даромад манбаини сақлаб қолиш, инвесторлар мулкини ҳимоя қилиш, мол-мулкига рахна соладиган салбий таъсирларнинг олдини олиш эса, танганинг иккинчи томони ҳисобланади. Халқаро валюта жамғармаси 2020 йил учун эълон қилган янги прогнозларига кўра, базавий сценарий бўйича пандемия натижасида глобал иқтисодиёт бу йил 3 фоиз пасайиши кутилаётир. Бу, жорий йилнинг январь ойида эълон қилинган прогноздан 6,3 фоиз пункт пастдир. Агар вирус билан курашиш чўзилиб, карантин йилнинг иккинчи ярмида ҳам давом этадиган бўлса, унда глобал иқтисод 6 фоиз пасайиши мумкинлигидан хавотирга тушишмоқда. Халқаро валюта жамғармасининг (ХВЖ) ижрочи директори Кристалина Георгиеванинг айтишича, 2020 йил кескин иқтисодий пасайиш йили бўлиб, 170 та давлатда аҳоли жон бошига тўғри келадиган иқтисодий ўсиш суръати манфий бўлиши кутиляпти. Ҳаттоки 2021 йилда ҳам дунё иқтисодининг тикланиши катта сўроқ остида қолмоқда. Инқирозга қарши жаҳон давлатлари томонидан 8 трлн. АҚШ долларига тенг фискал ва монетар чоралар кўрилиши бошлаб юборилди. Унинг фикрига кўра, кутилаётган глобал иқтисодий пасайиш миқёси ўтган асрнинг 30-йилларидан бери кузатилмаган экан. Айни дамда ХВЖ томонидан дунё иқтисодиётининг мажруҳ бўлишини юмшатиш мақсадида 1 трлн. АҚШ доллари қийматида “хавфсизлик ёстиқчаси” яратилган. Ҳозирча коронавирус пандемияси ўзининг чўққисига келмагунига қадар, жаҳон иқтисодиёти қанча зарар кўрганини ҳисоблаш қийин. Аммо шу нарса аёнки, иқтисодиёт учун инқироз босими баланд бўлади ва қайта тикланиши учун 3-4 йил вақт йўқотилади. Шунингдек, ХВЖ яқинда юқорида зикр этилган статистик кўрсаткичларини янгилагани ҳолда навбатдаги прогнозини эълон қилди. Унга кўра, 2020 йилда рецессия 194 мамлакатдан 157 тасида қайд этилади. АҚШ иқтисодиёти 5,9, евроҳудудда 7,5 фоиз пасаяди, Хитойда эса ўсиш 1,2 фоизгача секинлашиши, Ливанда 12, Грецияда 10, Хорватия ва Черногорияда 9 фоизгача тушиши кузатилар экан. Ҳозирда жаҳонда жадал суръатларда кенгайиб бораётган инвестиция жараёнларига мувофиқ инвестицион муҳит жозибадорлигини баҳолаш, уларга ишлаб чиқарувчи кучларнинг оқилона жойлашуви таъсирини ўрганиш, ҳудудлар ўртасида вужудга келаётган табиий-демографик, маъмурий-иқтисодий, ижтимоий-сиёсий тафовутларни аниқлаш, баланслашган ҳудудий инвестицион сиёсатни шакллантириш,инвестицион фаолликни таъминлаш орқали инвестицион муҳит 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 119 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil жозибадорлигини аниқлаш ва унинг инновацион-инве