Пути снижения рисков, связанных с привлечением финансовых ресурсов предприятиями корпоративного сектора

Аннотация

The article analyzes the increasing need for external sources of financing in the context of market relations in the corporate sector, along with reflection on the role of national and international capital markets, and the risks associated with the attraction of funds and the risks associated with their use. Калит сўзлар: корпоратив сектор, молиявий ресурс, капитал бозори, молиявий бозор, кредит бозори, кредит портфели, кредит ресурси, қимматли қоғозлар бозори, фонд биржаси. Кириш Корпоратив секторнинг ҳар қандай компанияси тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш жараёнида молиялаштириш манбалари ва ҳажмларини аниқлаш муаммосига дуч келади. Капитал бозоридан молиявий ресурсларни жалб қилиш жараёни корхона молиявий стратегиясига мувофиқ амалга оширилади. Маблағ жалб қилишнинг асосий мақсади ҳар доим молия менежментининг асосий мақсади билан боғлиқ бўлиб, корхона фаолиятини молиялаштириш манбаларини шакллантиришдан иборат. Капитал бозоридан молиявий ресурсларни жалб қилиш жараёни, сегментнинг туридан қатъий назар (глобал, миллий, маҳаллий) мураккаб ва кўп қиррали жараён бўлиб, ушбу жараёнлар турли кўринишдаги рисклар билан боғлиқ ва ушбу рискларнинг юз бериши тўғридан-тўғри ёки билвосита компания молиявий ҳолатига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.[1] Ҳозирги босқичда Ўзбекистон иқтисодиётининг ўсиши ва унинг инновацион ривожланиши учун импорт ўрнини босиш ва модернизациялашнинг умумий стратегиясини ҳисобга олган ҳолда, мамлакатда корпоратив секторни молиявий ресурслар билан таъминлайдиган барқарор капитал бозорини шакллантириш муҳим ҳисобланади. Аммо Ўзбекистон корпоратив сектори корхоналарида бизнеснинг ривожланиши ва бу борадаги асосий муаммолардан бири молиявий ресурсларнинг етишмаслиги бўлиб турган ҳозирги ҳолатда, сармоя бозори паст салоҳият ва секин 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 55 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil ривожланиш динамикасига эга. Ўрта ва узоқ муддатли даврда Ўзбекистон молия бозорининг ривожланиши учун стратегиялар, тушунчалар, йўл хариталари ишлаб чиқилганлигига қарамасдан, ички капитал бозори амал қилиши билан боғлиқ мавжуд муаммолар корпоратив секторнинг молиявий ресурсларга бўлган талабини таъминлай олмаяпти, бу эса мавзунинг долзарблигини белгилайди. Муаммонинг ўрганилганлик даражаси Миллий қимматли қоғозлар бозори ва банк кредитларини ривожлантириш билан боғлиқ назарий, услубий ва амалий муаммолар, уларнинг иқтисодиётнинг корпоратив секторини ривожлантиришга таъсири олимлар ва мутахассисларнинг ишларида ёритиб келинган. Халқаро ва миллий капитал бозорлари ривожланишининг хусусиятлари ва ушбу бозорлар ривожланиши билан боғлиқ муаммолар ҳамда мазкур бозорлардан корпоратив секторга капиталларни жалб қилиш масалалари хорижий олимлар Л.Перридон, С.Фредерикс, A.Guide, В.Ковалев З.Лапшина, К.Прахт, В.Иванова, М.Касимова каби бир қанча олим ва тадқиқотчилар томонидан ўрганилган ва бу тадқиқотларнинг натижалари уларнинг асарлари ва илмий ишларида акс эттирилган.[2] Шу билан бирга, капитал бозори ва ушбу бозорни ривожлантириш ва бошқариш билан боғлиқ муаммолар Ўзбекистонлик олимлар ва тадқиқотчилар томонидан ҳам ўрганилган ва тадқиқ этилган. Булар сифатида и.ф.д., проф. А.В.Вахабов, и.ф.д., проф. Т.С.Маликов, и.ф.д., проф. Н.Х.Жумаев, и.ф.д., проф. С.Элмирзаев, и.ф.д., проф. И.Бутиков, и.ф.д., проф. А.У.Бурханов, и.ф.н., доц. Х.Қурбонов ва бошқаларни эътироф этиш мумкин. Аммо улар томонидан молия бозорлари, капитал бозорлари, қимматли қоғозлар ва кредит бозорларининг турли жиҳатлари ўрганилган бўлсада, капитал бозорига корпоратив сектор томонидан молиявий маблағлар жалб қилиш билан боғлиқ муаммолар алоҳида мавзу сифатида ўрганилмаган ва тадқиқ этилмаган.[3] Тадқиқот методологияси Ушбу мақола иқтисодий ва молиявий назариянинг аниқ меъёрлари, расмий мантиқий тамойиллари, моделлаштириш усуллари, иқтисодий ва статистик методлардан фойдаланилди. Белгиланган вазифаларни ҳал қилиш учун таҳлил ва синтез усуллари, абстракция ва умумлашма, тизимли услубий тадқиқот усуллари қўлланилди. Таҳлил ва натижалар Корпоратив сектор корхоналари учун хатарлар комплекс хусусиятга эга бўлиб, уларнинг келиб чиқиш манбасидан келиб чиқиб улар ташқи ва ички омиллар бўлиши мумкин. Шунинг учун, капитал бозоридан молиявий ресурсларни жалб қилиш хатарларини таҳлил қилишда молиявий ресурсларни жалб қилиш жараёнига таъсир кўрсатувчи ва маблағни жалб қилаётган компаниянинг молиявий ҳолатига таъсир кўрсатадиган омилларни ажратиб олиш керак. 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 56 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil 1-жадвал Капитал бозоридан молиявий ресурсларни жалб қилиш билан боғлиқ ички омиллар ва рискларнинг ўзаро боғлиқлиги* Ички омил Капитал бозоридан Салбий омилнинг Омилнинг молиявий ресурслар кузатилиши шаклланишидан жалб қилишга ҳосил бўладиган омилларнинг таъсири рисклар Ташкилотнинг Қарз олиш усуллари 1.Молиявий маблағларни Даромад, фойда ва молиявий ҳолати ва ҳажмини жалб қилишдан