The economic nature of the balance of payments and the evolution of approaches to it

Аннотация

This article describes the economic significance of the balance of payments and the need to compile it. The evolution of theoretical views on the balance of payments and their basic rules have been analyzed. Keywords: balance of payments, international investment position, international trade, trade balance, exports, imports, capital movements, current account, deficit. Кириш Сўнгги пайтларда республикамизда тўлов баланси ва мамлакатимизнинг халқаро инвестицион позиция бўйича ҳисоботлар халқаро стандарт талаблари асосида тайёрланиб, нашр қилиб борилмоқда. Тўлов баланси мамлакатнинг ташқи иқтисодий алоқалари ва жаҳон хўжалигига интеграциялашуви даражасини акс эттиради. Айни пайтда, тўлов баланси ҳар бир мамлакат учун индивидуал хусусиятларга эга бўлади ва бу ҳолат ўша мамлакат иқтисодий сиёсати, иқтисодий ривожланиши ва иқтисодий хавфсизлиги, ресурс таъминоти кабилар билан изоҳланади. Шунингдек, тўлов балансига халқаро муҳит ва шарт-шароитлар сезиларли таъсир кўрсатади. Тўлов баланси давлатнинг тартибга солиш объекти ҳисобланганлиги боис, бу борада қатор назарий ёндашувлар шаклланган. Тўлов баланси назарияларининг асосий мақсади халқаро ҳисоб-китобларни тартибга солиш усулларини ишлаб чиқиш ҳисобланади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Тўлов баланси назарияларининг таҳлили шуни кўрсатадики, вақт ўтиши билан тўлов баланси инқирозининг асосий омиллари ўзгариб туради. Агар макроиқтисодий кўрсаткичлар ўтган асрнинг 80-йилларида асосий омил бўлиб хизмат қилган бўлса, эндиликда ташқи муҳит ва асосий савдо ҳамкор ҳисобланган мамлакатлар томонидан кучли таъсир кўрсатилмоқда [2]. Айрим иқтисодчилар тақсимланмаган фойдани (retained earnings) хорижий акциядорларга тақсимлаб бериш жорий ҳисобварақ динамикасини ўзгартириши мумкинлигини таъкидлашади[3]. Ушбу чоралар асосан фонд бозори ривожланган молиявий марказларга таъсир қилса-да, акцияларга инвестициялардан олинган 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 33 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil даромадлар миқдори сезиларли ўзгармайди, бироқ вақт ўтиши билан бир неча мамлакатлар учун унинг даражаси кескин фарқ қилиши мумкин. Тадқиқот методологияси Тадқиқот жараёнида гуруҳлаш, тизимли таҳлил, таққослаш, эксперт баҳолаш, анализ ва синтез усулларидан фойдаланилган. Таҳлил ва натижалар “Тўлов баланси” тушунчасининг пайдо бўлиши “савдо баланси” атамаси билан узвий боғлиқдир. “Савдо баланси” атамаси илк бор Э.Мисселденнинг “Савдо доираси” (1923 й.) асарида фойдаланилган бўлиб, унда Англия савдо балансининг дастлабки ҳисоб-китоблари берилган [11]. “Савдо баланси” тушунчаси кейинчалик Т.Манн асарларида янада ривожлантирилган. У “Англиянинг ташқи савдодаги бойлиги” (1664 й.) асарида “умумий савдо баланси” тушунчасини киритади ва бу орқали мамлакатнинг қолган барча мамлакатлар билан муносабатларини яхлитликда ифодалашга ҳаракат қилади [6]. Т.Манн таъкидлашича, муайян мамлакатлар билан ташқи савдодаги дефицит бошқа мамлакатлар билан ижобий қолдиқ (сальдо) орқали қопланиши мумкин, шу боисдан ташқи савдо фаолияти умумий савдо баланси асосида баҳоланиши керак. “Тўлов баланси” атамаси илк маротаба Д.Стюарднинг “Сиёсий иқтисод тамойиллари ҳақида тадқиқотлар” (1767 й.) асарида фойдаланилган бўлиб, унда ташқи савдо ва капитал ҳаракати ўртасидаги боғлиқлик кўрсатиб берилган [5]. Д.Стюард фикрича, тўлов баланси мустақил тушунча бўлиб, қуйидагилардан таркиб топади: 1) фуқароларнинг чет элдаги харажатлари; 2) қарзлар бўйича тўловлар, асосий қарз ва фоизлар бўйича хорижликларга тўловлар; 3) бошқа мамлакатларга пул маблағларини қарзга бериш. Тўлов баланси ва савдо баланси биргаликда дунё мамлакатлари билан умумий балансни ташкил этган. Бошқача айтганда, дастлаб 200 йилдан ортиқ давр мобайнида “тўлов баланси” атамаси фақатгина молиявий активлар халқаро ҳаракати билан боғлиқ бўлиб, савдо балансидан ажратилган ҳолда тузилган. Бу даврда тўлов баланси тушунчаси муайян даврий оралиқда (ёки муайян санага) чет элдан олинган ва бошқа давлатларга ўтказиб берилган тўловларнинг ялпи суммасини акс эттирган. Давлат органлари томонидан “тўлов баланси” атамаси илк бор 1819 йилда Англияда парламент комиссиясининг мамлакатлар халқаро ҳисб-китоблари ҳолатини тадқиқ қилишга бағишланган маърузасида фойдаланилган. Маърузада тўлов баланси деганда йил мобайнида мамлакатга олиб келинган ва мамлакатдан олиб чиқиб кетилган олтин (олтин тангалар) қиймати тушунилган. Бироқ тўлов балансини тизимли равишда нашр этиш Англияда юз йилдан кейин йўлга қўйилган. XIX аср мобайнида ва Биринчи Жаҳон урушига қадар бўлган даврда тўлов балансини баҳолашга қаратилган тадқиқотлар Англияда М.Кай, Р.Гиффен, Ч.Гобсонлар томонидан, АҚШда ғазначилик ва Ф.Пейш томонидан амалга оширилган. Шунингдек, Австрия-Венгрия тўлов баланси таҳлили М.Т.Губер томонидан олиб борилган бўлса [8], Швейцария ва Венгриянинг тўлов баланслари мос равишда В.Цоллингер ва У.Фелнерлар томонидан тадқиқ қилинган [9, 1]. 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 34 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” il